ស៊ីមណូស្ពែម និងអង់ស្យូស្ពែម

សៀវភៅបើកជំពូកដោយចំណងជើងបីជាន់ ៖ ជំពូក១ ស៊ីមណូស្ពែម និងអង់ស្យូស្ពែម បន្ទាប់មក មេរៀនទី១ ស៊ីមណូស្ពែម (Gymnosperm) ។ មេរៀនទី១ មានចំណុចធំបួន ៖ (១) ប្រភេទផ្សេងៗនៃស៊ីមណូស្ពែម; (២) ការបន្តពូជរបស់ស៊ីមណូស្ពែម (សរីរាង្គលូតលាស់ សរីរាង្គបន្តពូជ និងវដ្តជីវិត) ។ សៀវភៅសង្ខេបនេះមិនបោះពុម្ពលេខទំព័រទេ ។

• តើស៊ីមណូស្ពែមមានលក្ខណៈដូចម្តេច?

☞ ស៊ីមណូស្ពែមគឺជារុក្ខជាតិមានគ្រាប់ទីមួយ តែគ្រាប់គ្មានសំបកការពារពីខាងក្រៅទេ វាមានគ្រាប់ននល ។ ពន្យល់បន្ថែម ៖ «គ្រាប់ននល» ក្នុងសៀវភៅ គឺ «គ្រាប់ទទេ» ឬ «គ្រាប់អាក្រាត» ដែលមានន័យថា គ្មានសំបកផ្លែព័ទ្ធជុំវិញ ។ មិនមែនមានន័យថាគ្រាប់ទទេក្នុងន័យគ្មានអ្វីនៅខាងក្នុងទេ ៖ ក្នុងគ្រាប់នៅមានអំប៊្រីយ៉ុងនិងអាហារបម្រុងពេញលេញ ។ ពាក្យ «ទីមួយ» ក៏សំខាន់ដែរ ៖ ស៊ីមណូស្ពែមកើតមុនអង់ស្យូស្ពែម ដូច្នេះវាជាក្រុមរុក្ខជាតិមានគ្រាប់ចាស់ជាងគេ ។

• បច្ចុប្បន្ននេះ តើស៊ីមណូស្ពែមមានប៉ុន្មានប្រភេទ? អ្វីខ្លះ?

☞ ស៊ីមណូស្ពែមមាន ៤ ប្រភេទគឺៈ

ចំណាំពីការប្រៀបធៀបជាមួយសៀវភៅសិក្សាធំ ៖ សៀវភៅសិក្សាធំសរសេរក្រុមទាំង ៤ នេះថា ប្រពល (Cycads) កូដីហ្វ័រ (Conifers) គីងកូ (Ginkgoes) និងស៊ីលេណូហ្វីត (Gnetophytes) ។ សៀវភៅសង្ខេបសរសេរឈ្មោះខុសគ្នាតិចតួច តែចំនួនគឺ ៤ ដូចគ្នា ។ ពេលប្រឡង សរសេរតាមឈ្មោះដែលគ្រូបានបង្រៀន ហើយអាចសរសេរឈ្មោះឡាតាំងក្នុងវង់ក្រចកផងបាន ។

• ប្រង់ (Cycads) មានលក្ខណៈដូចដើមត្នោតម៉្យាងដែលមានស្លឹកផ្តុំនៅកំពូលខាងចុង តែវាមានផលិតកោន ។ ពេលលូតលាស់កោនរបស់ប្រង់មានរាងដូចបាល់ ។

ពន្យល់បន្ថែម ៖ ចំណុចសំខាន់គឺការប្រៀបធៀប «ដូចដើមត្នោត» ។ ដើមត្នោតមិនមានកោនទេ ឯប្រង់មានកោន ។ ដូច្នេះ ការមើលឃើញដើមខ្លីធំ ស្លឹកវែងៗចេញពីកំពូល មិនគ្រប់គ្រាន់ដើម្បីសម្គាល់វាទេ ត្រូវមើលកោនរាងដូចបាល់នៅចំកណ្តាលកំពូលផង ។ អ្វីដែលរូបបង្ហាញ: រូបថតពណ៌នៃដើមប្រង់ (Cycad) ដែលមានស្លឹកដូចស្លឹកត្នោត និងកោនធំរាងស៊ីឡាំងនៅចំកណ្តាលកំពូលដើម ។ ស្លាក (labels): គ្មានស្លាក មានតែចំណងជើងរូប «រូបទី១ ប្រង់» ។ ព្រួញ/លំដាប់ (arrows/order): គ្មានព្រួញ ។

only the printed caption "រូបទី១ ប្រង់" (Figure 1, cycad).

• កូនីភែ (Conifers) គឹស្រល់ ដែលមានស្លឹករាងដូចម្ជុល លក្ខណៈបែបនេះបង្ការការបាត់បង់ជាតិទឹក និងបន្ស៊ាំជីវិតក្នុងអាកាសធាតុស្ងួត ។

ពន្យល់បន្ថែម ៖ ស្លឹកម្ជុលមានផ្ទៃតូច ដូច្នេះទឹកហួតចេញតិច ។ លើសពីនេះ ស្លឹកម្ជុលមានសំបកក្រាស់ និងស្តូម៉ាតកប់ជ្រៅ ដែលជួយរក្សាទឹកបានយូរ ។ នេះជាហេតុដែលស្រល់អាចរស់នៅលើភ្នំខ្ពស់ ឬនៅតំបន់ត្រជាក់និងស្ងួតបាន ។ អ្វីដែលរូបបង្ហាញ: មែកស្រល់ (Conifer) មានស្លឹករាងម្ជុលពណ៌បៃតង និងកោនតូចពណ៌ត្នោតចេញនៅលើមែក ។ ស្លាក (labels): គ្មានស្លាក ចំណងជើង «រូបទី២ កូនីភែ» ។ ព្រួញ/លំដាប់ (arrows/order): គ្មានព្រួញ ។

the caption is "រូបទី២ កូនីភែ" (Figure 2, conifer).

• គីងកូ (Ginkgoes) មានលក្ខណៈធន់នឹងកង្វក់បរិយាកាសបាន ។

ពន្យល់បន្ថែម ៖ នេះជាលក្ខណៈតែមួយគត់ដែលសៀវភៅសង្ខេបផ្តល់ឱ្យគីងកូ ។ ការធន់នឹងកង្វក់បរិយាកាសមានន័យថា គីងកូអាចរស់នៅក្នុងកន្លែងដែលខ្យល់កខ្វក់ ដីមិនសូវមានជីជាតិ ឬអាកាសធាតុមិនល្អ ហើយនៅតែលូតលាស់បាន ។ ដូច្នេះគេដាំគីងកូនៅតាមដងផ្លូវក្នុងទីក្រុងច្រើន ។ អ្វីដែលរូបបង្ហាញ: មែកគីងកូ មានស្លឹករាងដូចកង្ហារ (fan-shaped) ពណ៌បៃតង និងផ្លែពណ៌បៃតងស្ថិតនៅចុងមែក ។ ស្លាក (labels): គ្មានស្លាក ចំណងជើង «រូបទី៣ គីងកូ» ។ ព្រួញ/លំដាប់ (arrows/order): គ្មានព្រួញ ។

the caption is "រូបទី៣ គីងកូ" (Figure 3, ginkgo).

ពន្យល់បន្ថែម ៖ សៀវភៅសង្ខេបសរសេរតែឈ្មោះក្រុមទី៤ ប៉ុណ្ណោះ គ្មានប្រយោគពន្យល់ទេ ។ ដូច្នេះ ពេលឆ្លើយសំណួរ «តើស៊ីមណូស្ពែមមានប៉ុន្មានប្រភេទ? អ្វីខ្លះ?» សរសេរឈ្មោះទាំង ៤ ឱ្យគ្រប់ ហើយមិនត្រូវប្រឌិតលក្ខណៈដែលសៀវភៅមិនបានផ្តល់ឱ្យទេ ។ ឈ្មោះឡាតាំងដែលសៀវភៅសិក្សាធំប្រើ គឺ Gnetophytes ។ អ្វីដែលរូបបង្ហាញ: ដើមស្តើងៗពណ៌បៃតងជាច្រើនដុះចេញពីគល់តែមួយ មានកំពូលជាកញ្ចុំផ្កាតូចៗពណ៌លឿង ។ ស្លាក (labels): គ្មានស្លាក ចំណងជើង «រូបទី៤ ស៊ីណេតូភីត» ។ ព្រួញ/លំដាប់ (arrows/order): គ្មានព្រួញ ។

the caption is "រូបទី៤ ស៊ីណេតូភីត" (Figure 4, gnetophyte).

• តើដើមរបស់ស៊ីមណូស្ពែម មានលក្ខណៈដូចម្តេច?

☞ ដើមមានសណ្ឋានជា ដើមទោលត្រង់ និងបញ្ចប់ដោយកូនស្លឹក ឬកន្សោមមែកនៅកំពូលដើម ។ ពន្យល់បន្ថែម ៖ «ដើមទោលត្រង់» មានន័យថា ដើមមិនបែកមែកពីបាតទេ ។ ដើមឡើងត្រង់ទៅលើ ហើយទើបបែកជាកន្សោមមែក ឬចេញកូនស្លឹកនៅចុងកំពូល ។ លក្ខណៈនេះជួយឱ្យដើមខ្ពស់ ហើយស្លឹកទទួលពន្លឺបានពេញលេញ ។

• ចូររៀបរាប់ពីទម្រង់ស្លឹករបស់ស៊ីមណូស្ពែម?

☞ ស្លឹកមានសំណើ(គុយទីន)ក្រាស់ខ្លាំង ស្តូម៉ាតតិចតែកប់ជ្រៅ ។ ស្លឹកមាន ទំហំធំ ទ្រនុងស្និត និងរាងប្លែកៗគឺ រាងផ្លឹត រាងម្ជុល រាងស្រកា ។ ពន្យល់បន្ថែម ៖ លក្ខណៈទាំងបីនេះ (សំណើក្រាស់ ស្តូម៉ាតតិច ស្តូម៉ាតកប់ជ្រៅ) សុទ្ធតែបន្ថយការហួតទឹក ។ ដូច្នេះ ស្លឹកស៊ីមណូស្ពែមអាចរស់នៅក្នុងអាកាសធាតុស្ងួតបាន ។ រីឯទម្រង់ស្លឹកវិញ មានបីគឺ ផ្លឹត (ដូចស្លឹកគីងកូ) ម្ជុល (ដូចស្លឹកស្រល់) និងស្រកា (ដូចស្លឹកកូនីភែខ្លះ) ។

• តើសរីរាង្គបន្តពូជរបស់ស៊ីមណូស្ពែមមានលក្ខណៈដូចម្តេច?

☞ + សរីរាង្គបន្តពូជឈ្មោល មានលក្ខណៈជាស្រកាមួយដែលផ្ទុកមីក្រូស្ប៉រ៉ង់ (microsporangium) មាននាទីផលិតគ្រាប់លំអង រឺមីក្រូស្ប៉ (microspores) ។ គ្រាប់លំអងមានកោសិកាពីរគឺ កោសិកាបន្តពូជ និងកោសិកាលូតលាស់ ។ + សរីរាង្គបន្តពូជញី មានរូបផ្តុំប្រែប្រួលគឺ ៖

• ជួនកាលរួញខ្លីក្លាយជា អូវុលននល
• ជួនកាលវាបង្កជាស្រកាដែលមានផ្តុកអូវុល ហៅថា “ស្រកាកេសរញី ” មានសភាពបើកចំហជានិច្ច ។ ដូចនេះ អូវុលស្ថិតនៅក្នុងកេសរញីមួយដែលបិទមិនជិត ។

ពន្យល់បន្ថែម ៖ ភាពខុសគ្នាធំរវាងឈ្មោលនិងញី គឺថា ស្រកាឈ្មោល «បិទ» ដើម្បីការពារមីក្រូស្ប៉រ៉ង់ ឯស្រកាញី «បើកចំហជានិច្ច» ដូច្នេះអូវុលមិនត្រូវបានបិទបាំងទេ ។ នេះជាមូលហេតុដែលគេហៅក្រុមនេះថា ស៊ីមណូស្ពែម គឺ «គ្រាប់ទទេ» ៖ អូវុលស្ថិតនៅលើស្រកាបើកចំហ ។ ពាក្យ «អូវុលននល» ក្នុងសៀវភៅមានអក្សរខូចបន្តិច ។ យើងរក្សាទុកដដែល ហើយចំណាំក្នុងផ្នែកចន្លោះប្រហោង ។

• ចូររៀបរាប់ពីវដ្តជីវិតរបស់ស៊ីមណូស្ពែម ។

☞ សរីរាង្គបន្តពូជរបស់ស៊ីមណូស្ពែមភាគច្រើន ជាកោនដែលគ្រប់ដណ្តប់ដោយស្រកា ។ ស៊ីមណូស្ពែមផលិតកោនពីរប្រភេទគឺៈ

• កោនឈ្មោលផលិតគ្រាប់លំអងល្អិតៗ (កាម៉ែតូភីតឈ្មោល) បានច្រើនរាប់ពាន់ ដែលក្រោយមកក្លាយជាស្ពែម៉ា តូសូអ៊ីត ។
• កោនញីលូតលាស់នៅក្នុងអូវុលដែលផ្ទុកអូអូស្វែ (Oosphere) ។

ដំណើរលំអងច្រើនប្រព្រឹត្តទៅដោយសារខ្យល់ ។ គ្រាប់លំអងធ្លាក់ពីកោនឈ្មោលទៅលើកោនញី ពេលនោះកាម៉ែតឈ្មោល ជួបជាមួយកាម៉ែតញីក្នុងស្រកាញី ។ បន្ទាប់ពីបង្កកំណើត អូវុលលូតលាស់ទៅជាគ្រាប់ ។ ពេលគ្រាប់ទុំ ស្រកាបើកគ្រាប់ជ្រុះ ទៅលើដី ។ ពេលជួបលក្ខខណ្ឌសមស្របគ្រាបូ់តលាស់ទៅជារុក្ខជាតិថ្មី ។ ចំណាំ ៖ អត្ថបទនេះមិនលេខជំហានទេ ។ ដើម្បីងាយចងចាំ យើងលេខជំហានដោយខ្លួនឯងក្នុងផ្នែក ៦.១ តាមលំដាប់ដើមរបស់សៀវភៅ ។

ទីតាំងរូប: សៀវភៅបោះពុម្ពរូបនេះនៅជួរឈរខាងស្តាំនៃទំព័រ PDF ទី៣ (y ≈ 565–678 pt) ។ អត្ថបទដែលរូបនេះពន្យល់ គឺអត្ថបទស្រទាប់កោសិកាស្លឹក ដែលចាប់ផ្តើមនៅចុងទំព័រតែមួយនោះ (ផ្នែក ៥.១៥) ។ យើងដាក់រូបនៅតាមលំដាប់បោះពុម្ព ហើយភ្ជាប់វាទៅអត្ថបទនោះ ។ អ្វីដែលរូបបង្ហាញ: គំនូរកាត់ស្រទាប់នៃស្លឹក (ឬដើម) ជារាងប្លុកបីវិមាត្រ បង្ហាញស្រទាប់កោសិកាខាងក្រៅ ស្រទាប់កោសិកាវែងៗនៅខាងក្នុង និងបាច់សរសៃ ។ ស្លាក (labels): អេពីដែរមីស, ស្រទាប់ប៉ាលីសាត, សំបកឈើ, សាច់ឈើ, រន្ធខ្យល់, ស្រទាប់ឈើ ។ ព្រួញ/លំដាប់ (arrows/order): បន្ទាត់ចង្អុលពីស្លាកនីមួយៗទៅកាន់ស្រទាប់ដែលត្រូវគ្នា (គ្មានព្រួញបង្ហាញលំដាប់) ។

ទីតាំងរូប: នៅជួរឈរខាងស្តាំនៃទំព័រ PDF ទី៣ ក្រោមរូបមុន (y ≈ 675–822 pt) ។ រូបនេះបង្ហាញស្រទាប់ទាំងអស់យ៉ាងច្បាស់ ដូច្នេះវាជារូបដែលអានជាមួយអត្ថបទផ្នែក ៥.១៥ ដែរ ។ អ្វីដែលរូបបង្ហាញ: គំរូប្លុកបីវិមាត្រនៃស្លឹក បង្ហាញស្រទាប់អេពីដែរមីសខាងលើ ស្រទាប់ប៉ាលីសាត (កោសិកាវែងឈរ) ស្រទាប់ស្ពោត (កោសិកាមូលៗ) ស្តូម៉ាត និងបាច់សរសៃ (កោសិកាឈើ) នៅខាងក្នុង ។ ស្លាក (labels): អេពីដែរមីស, ស្រទាប់ប៉ាលីសាត, ស្តូម៉ាត (ពីរកន្លែង), កោសិកាឈើ, ស្រទាប់ស្ពោត ។ ព្រួញ/លំដាប់ (arrows/order): បន្ទាត់ចង្អុលពីស្លាកទៅស្រទាប់/កោសិការៀងៗខ្លួន ។

រុក្ខជាតិអង់ស្យូស្ពែមមាននៅគ្រប់ទីកន្លែងលើផែនដី ។ ទោះនៅតំបន់ត្រជាក់ តំបន់ត្រូពិច នៅវាលខ្សាច់ដែលគ្មានជីជាតិ ។

• តើរុក្ខជាតិអង់ស្យូស្ពែមជាអ្វី?

☞ អង់ស្យូស្ពែមឬរុក្ខជាតិមានផ្កា និងគ្រាប់មានសំបកការពារ ។ អង់ស្យូស្ពែមមានពីរថ្នាក់គឺ ម៉ូណូកូទីលេដូន និងឌីកូទីលេដូន ពន្យល់បន្ថែម ៖ និយមន័យនេះមានពាក្យគន្លឹះពីរ ៖ (១) ផ្កា — សរីរាង្គបន្តពូជ; (២) សំបកការពារ — គ្រាប់ស្ថិតនៅក្នុងផ្លែ ដែលការពារវាពីខាងក្រៅ ។ ដោយសារពាក្យទី២នេះ អង់ស្យូស្ពែមខុសពីស៊ីមណូស្ពែមភ្លាម ។ ចំណែកពាក្យ «ថ្នាក់» មានន័យថា ក្នុងក្រុមអង់ស្យូស្ពែមមានក្រុមរងពីរ ។

• តើសរីរាង្គលូតលាស់របស់រុក្ខជាតិមានអ្វីខ្លះ? ចូររៀបរាប់ ។

☞ សរីរាង្គលូតលាស់របស់រុក្ខជាតិអង់ស្យូស្ពែមមាន ប្ញស ដើម ស្លឹក ។

• ប្ញស មានសរសៃនាំទឹក និងអំបិលខនិជទៅដើមនិងស្លឹក ។ ប្ញសចងភ្ជាប់រុក្ខជាតិទៅនឹងដី ហើយក៏មាននាទីស្តុក អាហារផងដែរ ។
• ដើម មាននាទីទ្រទ្រង់ផ្នែកដែលនៅដីរបស់រុក្ខជាតិ និងដឹកនាំសារធាតុ រវាងប្ញសនិងស្លឹក ។ ដើមខ្លះមានានទី ធ្វើរស្មីសំយោគបង្កើតសារធាតុសរីរាង្គ សម្រាប់រុក្ខជាតិ ។ ជាលិកាសំខាន់របស់រុក្ខជាតិគឺបាច់សរសៃនាំ គឺស៊ីឡែម និងប្លូអែម

+ ស៊ីឡែមមាននាទីដឹកនាំទឹកនិងអំបិលខនិជពីប្ញសទៅដើម ស្លឹក + ប្លូអែមមាននាទីដឹកនាំអាហារពីស្លឹកទៅផ្នែកផ្សេងៗនៃរុក្ខជាតិ

• ស្លឹក មាននាទីធ្វើរស្មីសំយោគ ដើម្បីបង្កើតអាហារ ។ នៅក្នុងស្លឹក មានស្រទាប់កោសិកាប្រភេទខុសៗគ្នាគឺៈ

+ ស្រទាប់ប៉ាលីសាត ជាស្រទាប់កោសិកាដែលតម្រៀបគ្នាយ៉ាងណែន ពន្យល់បន្ថែម ៖ សរីរាង្គលូតលាស់ទាំងបីនេះ ធ្វើការជាក្រុមតែមួយ ៖ ប្ញសស្រូបទឹក ដើមនាំទឹកឡើងលើ ស្លឹកប្រើទឹកនោះធ្វើអាហារ រួចប្លូអែមនាំអាហារចុះមកវិញ ។ ដូច្នេះ បើកាត់ប្លូអែម ស្លឹកនៅតែធ្វើអាហារ តែអាហារមិនអាចទៅដល់ផ្នែកផ្សេងៗបានទេ ។

នៅក្រោមស្រទាប់កោសិកាអេពីឌែមលើ ។ កោសិកាប៉ាលីសាត មានក្លរ៉ូប្លាសផ្ទុកក្លរ៉ូភីល ។ + ស្រទាប់កោសិកាស្ពោតនិងរន្ធខ្យល់ ស្ថិតនៅចន្លោះកោសិកាប៉ាលីសាត និងកោសិកាអេពីឌែមក្រោម ។ ក្នុង ស្រទាប់នេះមានសរសៃស៊ីឡែមនិងប្លូអែម ។ ពន្យល់បន្ថែម ៖ លំដាប់ស្រទាប់ពីលើចុះក្រោមមានបួន ៖ (១) អេពីដែរមីសលើ; (២) ស្រទាប់ប៉ាលីសាត (កោសិកាវែងឈរ មានក្លរ៉ូភីលច្រើន); (៣) ស្រទាប់ស្ពោត (កោសិកាមូលៗ មានរន្ធខ្យល់ និងសរសៃស៊ីឡែម-ប្លូអែម); (៤) អេពីដែរមីសក្រោម ដែលមានស្តូម៉ាត ។ រូបពីរនៅផ្នែក ៥.១១ និង ៥.១២ បង្ហាញលំដាប់នេះយ៉ាងច្បាស់ ។

• តើសរីរាង្គបន្តពូជរបស់រុក្ខជាតិអង់ស្យូស្ពែមជាអ្វី?

☞ សរីរាង្គភេទរបស់រុក្ខជាតិអង់ស្យូស្ពែមគឺ ផ្កា ។ ផ្កាផ្គុំឡើងដោយ ត្របក ស្រទាប់ កញ្ចុំកេសរញី កញ្ចុំកេសរឈ្មោល ។ ពន្យល់បន្ថែម ៖ ផ្កាមានបួនផ្នែក ៖ (១) ស្រទាប់ — ជាស្រទាប់ខាងក្រៅបំផុត ការពារផ្នែកខាងក្នុងពេលផ្កានៅកូន; (២) ត្របក — មានពណ៌ ទាក់ទាញសត្វល្អិត; (៣) កញ្ចុំកេសរឈ្មោល — សរីរាង្គឈ្មោល មានប្លោកលំអង; (៤) កញ្ចុំកេសរញី — សរីរាង្គញី មានស្ទិចម៉ាត ដង និងអូវែ ។ ពាក្យ «កញ្ចុំ» មានន័យថា មានច្រើនដុំ មិនមែនតែមួយទេ ។ អ្វីដែលរូបបង្ហាញ: គំនូរពីរផ្នែកក្នុងស៊ុមតែមួយ ៖ ខាងលើជាកេសរឈ្មោល (stamen) មួយដើម និងកេសរឈ្មោលកាត់បង្ហាញថង់លំអងពីរថង់; ខាងក្រោមជាកេសរញី (pistil) មានដងវែង និងផ្នែកពង់ខាងក្រោម ។ ស្លាក (labels): ប្លោកលំអង, ទងកេសរឈ្មោល, ថង់លំអង, គ្រាប់លំអង, ស្ទិចម៉ាត (ស្ទិចមាត), កកេសរញី, អូវុល ។ ព្រួញ/លំដាប់ (arrows/order): បន្ទាត់ចង្អុលពីស្លាកនីមួយៗទៅផ្នែកដែលត្រូវគ្នា; គ្មានព្រួញលំដាប់ ។

• អ្វីជាដំណើរលំអង? តើដំណើរលំអងមានប៉ុន្មាន? អ្វីខ្លះ? ចូររៀបរាប់ ។

☞ ដំណើរលំអង ជាផ្ទេរគ្រាប់លំអងពីប្លោកលំអងទៅលើស្ទិចម៉ាត ។ ដំណើរលំអងមានពីរយ៉ាងគឺ ស្វ័យដំណើរលំអង និង ដំណើរលំអងកាត់ ។ + ស្វ័យដំណើរលំអង ឬដំណើរលំអងឯង ជាផ្ទេរគ្រាប់លំអងពីប្លោក លំអងទៅលើស្ទិចម៉ាតនៃផ្កាតែមួយ ។ + ដំណើរលំអងកាត់ ជាដំណើរគ្រាប់លំអងធ្លាក់ទៅលើស្ទិចម៉ាតរបស់ ផ្កានៃរុក្ខជាតិមួយផ្សេងទៀត ។ ដំណើរលំអងកាត់ប្រព្រឹត្តឡើងដោយសារ ទឹក ខ្យល់ សត្វ មនុស្ស ។ ពន្យល់បន្ថែម ៖ ភាពខុសគ្នាគឺស្ថិតនៅ «ផ្កាតែមួយ» និង «រុក្ខជាតិមួយផ្សេងទៀត» ។ បើលំអងធ្លាក់លើស្ទិចម៉ាតផ្កាតែមួយ ជាស្វ័យដំណើរលំអង; បើធ្លាក់លើផ្ការបស់រុក្ខជាតិដទៃ ជាដំណើរលំអងកាត់ ។ សៀវភៅរាយអ្នកនាំលំអង ៤ គឺ ទឹក ខ្យល់ សត្វ និងមនុស្ស ។ ពាក្យ «សត្វ» រួមបញ្ចូលទាំងសត្វល្អិត បក្សី និងសត្វផ្សេងទៀត ។

• តើគ្រាប់លំអងមានលក្ខណៈដូចម្តេច?

☞ ក្នុងប្លោកលំអងមានស្ប៉អាប្លូអ៊ីតដែលកើតឡើងតាមចំណែកមេយ៉ូស ។ ស្ប៉នីមួយៗចែកខ្លួនមួយដងតាមមីតូស រួចលូត លាស់ជាគ្រាប់លំអង ។ គ្រាប់លំអងនីមួយៗមានណ្វៃយ៉ូអាប្លូអ៊ីតពីរគឺ ណ្វៃយ៉ូលូតលាស់ និងណ្វៃយ៉ូបន្តពូជ ។ ពន្យល់បន្ថែម ៖ លំដាប់គឺ ៖ កោសិកាមេ (២n) → មេយ៉ូស → ស្ប៉អាប្លូអ៊ីត ៤ (n) → មីតូសមួយដង → គ្រាប់លំអង ដែលមានណ្វៃយ៉ូ ២ (ណ្វៃយ៉ូលូតលាស់ និងណ្វៃយ៉ូបន្តពូជ) ។ ដូច្នេះ ការបន្ថយចំនួនក្រូម៉ូសូមកើតឡើងនៅមេយ៉ូស ឯមីតូសគ្រាន់តែបង្កើនចំនួនកោសិកា ។ អ្វីដែលរូបបង្ហាញ: ដ្យាក្រាមលំដាប់បង្កើតគ្រាប់លំអង ៖ កោសិកាមេនៃគ្រាប់លំអង (២n) ក្នុងប្លោកលំអង → មេយ៉ូស → កោសិកាកូន ៤ (n) → មីតូស → គ្រាប់លំអង ៤ ដែលផ្ទុកណ្វៃយ៉ូពីរ (ណ្វៃយ៉ូលូតលាស់ និងណ្វៃយ៉ូបន្តពូជ); នៅខាងស្តាំមានរូបគ្រាប់លំអងពង្រីកបង្ហាញសំបក និងណ្វៃយ៉ូទាំងពីរ ។ ស្លាក (labels): កោសិកាមេនៃគ្រាប់លំអង, ប្លោកលំអង, កោសិកាមេមួយ (២n) កំណគ្រាប់លំអង, កោសិកាកូន ៤ (n), គ្រាប់លំអង, ណ្វៃយ៉ូបន្តពូជ, ណ្វៃយ៉ូលូតលាស់, សំបកគ្រាប់លំអង ។ ព្រួញ/លំដាប់ (arrows/order): ព្រួញធំពីឆ្វេងទៅស្តាំ បង្ហាញលំដាប់ ៖ កោសិកាមេ → មេយ៉ូស → ៤ កោសិកា → មីតូស → គ្រាប់លំអង ។

• ចូររៀបរាប់ពីលំនាំកំណកាម៉ែតញី ។

☞ កោសិកាមេមួយរងចំណែកមេយ៉ូស បង្កើតបានស្ប៉អាប្លូអ៊ីត៤ ។ តែត្រូវងាប់អស់ ៣ នៅសល់មួយត្រូវរងចំណែកមីតូស ៣ ដង បន្ត បន្ទាប់បង្កើតបានជាថង់កំណ ។ ថង់កំណនេះមានកោសិកាចំនួន ៧ តែមានណ្វៃយ៉ូអាប្លូអ៊ីតចំនួន ៨ ។ ពន្យល់បន្ថែម ៖ ហេតុអ្វីកោសិកា ៧ តែណ្វៃយ៉ូ ៨? ព្រោះកោសិកាកណ្តាលតែមួយផ្ទុកណ្វៃយ៉ូប៉ូលែពីរ ។ ដូច្នេះ ការរាប់ណ្វៃយ៉ូគឺ ១ + ១ + ១ + ២ + ១ + ១ + ១ = ៨ ។ កោសិកាទាំងនោះមាន ៖ អូអូស្វែ ១, ស៊ីណូស៊ីត ២, កោសិកាកណ្តាលដែលមានណ្វៃយ៉ូប៉ូលែ ២, និងអង់ទីប៉ូត ៣ ។ អ្វីដែលរូបបង្ហាញ: ដ្យាក្រាមលំដាប់បង្កើតថង់អំប៊្រីយ៉ុង ៖ កោសិកាមេ → មេហ្គាស្ព័រ (ក្រោយមេយ៉ូស មានស្ព័រងាប់ ៣) → លូតលាស់ → ថង់អំប៊្រីយ៉ុង ដែលមានណ្វៃយ៉ូ ៨ ក្នុងកោសិកា ៧ ។ ស្លាក (labels): កោសិកាមេ, មេហ្គាស្ព័រ, ស្ព័រងាប់, កំណថង់អំប៊្រីយ៉ុង, ស៊ីណូស៊ីត, អូអូស្វែ, ណ្វៃយ៉ូប៉ូលែ (ពីរ), អង់ទីប៉ូត ។ ព្រួញ/លំដាប់ (arrows/order): ព្រួញធំពីឆ្វេងទៅស្តាំ តាមលំដាប់ ៖ កោសិកាមេ → មេហ្គាស្ព័រ → ស្ព័រ ៤ (៣ ងាប់) → ថង់អំប៊្រីយ៉ុងទុំ ។

• តើលំនាំនៃដំណុះគ្រាប់លំអងប្រព្រឹត្តទៅយ៉ាងដូចម្តេច?

☞ គ្រាប់លំអងមិនមែនជាកាម៉ែតឈ្មោលទេ ។ ពេលគ្រាប់លំអងធ្លាក់លើស្ទិចម៉ាត វាពន្លូតខ្លួនចាក់ចូលទៅក្នុងជាលិកា របស់កេសរញីរហូតដល់អូវុល ។ ណ្វៃយ៉ូទាំងពីររបស់គ្រាប់លំអងធ្វើដំណើរក្នុងបំពង់លំអង គឺណ្វៃយ៉ូទី១នៅចុងបំពង់លំអង ហើយណ្វៃយ៉ូទី២ចែកខ្លួនតាមមីតូសបានជាស្ពែម៉ាតូសូអ៊ីត២ដែលគ្មានផ្លាសែល ។

• គ្រាប់លំអងលូតចូលតាមបំពង់លំអងទៅក្នុងកកេសរញី រួចចូលទៅដល់អូវែ ហើយទៅជួបនឹងអូវុល ។ ពេលបំពង់ លំអងប៉ះនឹងថង់កំណរបស់អូវុល គឺៈ

+ ស្ពែម៉ាតូសូអ៊ីតទី១ បង្កកំណើតជាមួយកាម៉ែតញី បង្កើតបានជាស៊ីកូត (2n) ដែលលូតលាស់ទៅជាអំប៊្រីយ៉ុង ។ អំប៊្រីយ៉ុងមាននាទីផ្ទុកអាហារ ដែលមានសំបកការពារ ។ + ស្ពែម៉ាតូសូអ៊ីតទី២ជួបជាមួយណ្វៃយ៉ូប៉ូលែ បង្កើតជាអាល់ប៊ុយមែន (3n) ដែលមាននាទីផ្ទុកអាហារបម្រុង ។ ++ ការបង្កកំណើត ២ ដងក្នុងពេលតែមួយ ហៅថា “ការបង្កកំណើតទ្វេ” ដែលជាលក្ខណៈពិសេសរបស់រុក្ខជាតិអង់ស្យូស្ពែម ពន្យល់បន្ថែម ៖ ចំណុចត្រូវចាំបី ៖ (១) គ្រាប់លំអងមិនមែនកាម៉ែតទេ វាជាកាម៉ែតូភីតឈ្មោលតូចមួយ; (២) ស្ពែម៉ាតូសូអ៊ីតរបស់អង់ស្យូស្ពែមគ្មានផ្លាសែល ដូច្នេះវាមិនហែលទេ តែធ្វើដំណើរតាមបំពង់លំអង; (៣) ការបង្កកំណើតទី១ឱ្យ 2n (អំប៊្រីយ៉ុង) ឯការបង្កកំណើតទី២ឱ្យ 3n (អាល់ប៊ុយមែន) ។ ដោយសារលទ្ធផលមួយជា 2n មួយទៀតជា 3n គេហៅថា «ទ្វេ» ។