សង្ខេបរូបមន្តគីមីថ្នាក់ទី១២

មេរៀននេះមានរូបមន្ត ៦៦ និងប្រតិកម្ម ៣៣ ។ រាល់រូបមន្តមួយមានប្រអប់រៀងៗខ្លួន ។ ប្រអប់មួយមានបួនផ្នែក ៖ (១) រូបមន្តខ្លួនឯង (២) តួអក្សរនីមួយៗ ជាមួយខ្នាតរបស់វា (៣) ពេលណាត្រូវប្រើវា (៤) ទម្រង់បំប្លែង ។ សូមអានជួរតួអក្សរជានិច្ច ។ កំហុសញឹកញាប់បំផុតក្នុងប្រឡងមិនមែនមកពីចងចាំរូបមន្តខុសទេ តែមកពីដាក់ខ្នាតខុស ៖ គេឲ្យមាឌជា mL តែរូបមន្តទាមទារ L ។

សូមកត់សម្គាល់ពីរយ៉ាងអំពីការសរសេរនៅក្នុងមេរៀននេះ ៖

• សៀវភៅបោះពុម្ពសរសេរតួអក្សរក្រោមខ្លះជាភាសាខ្មែរ ដូចជា m_រលាយ ។ នៅទីនេះយើងសរសេរជាអក្សរឡាតាំង គឺ $m_{\mathrm{solute}}$ ។ អត្ថន័យដូចគ្នា ។
• តង្កៀបការ៉េមានន័យថា «កំហាប់» ។ [H₃O⁺] គឺកំហាប់អ៊ីយ៉ុងអ៊ីដ្រូញ៉ូម គិតជា mol/L ។

អ្នកទិញស៊ុតមួយដុំ ។ អ្នកមិនរាប់គ្រាប់មួយៗទេ ។ អ្នកនិយាយថា «មួយដុំ» ហើយដឹងថាវាមាន ១២ គ្រាប់ ។ ម៉ូលធ្វើដូចគ្នា តែធំជាងច្រើន ។ មួយម៉ូលមាន $6,022\times 10^{23}$ ភាគល្អិត ។ លេខនេះហៅថា ចំនួនអាវ៉ូកាដ្រូ $N_A$ ។ ដូច្នេះ ម៉ូលជាស្ពានរវាងពិភពដែលយើងថ្លឹងបាន (ក្រាម) និងពិភពដែលយើងរាប់មិនបាន (ភាគល្អិត) ។ រូបមន្ត $n=m/M$ ឆ្លងកាត់ស្ពាននេះពីខាងក្រាម ។ រូបមន្ត $n=N/N_A$ ឆ្លងកាត់ពីខាងភាគល្អិត ។

យកប្រអប់មួយដាក់គ្រាប់បាល់តូចៗ ហើយយកប្រអប់មួយទៀតដាក់គ្រាប់បាល់ធំៗ ។ ចំនួនគ្រាប់ខុសគ្នា តែទំហំប្រអប់ដូចគ្នា ។ ឧស្ម័នធ្វើដូច្នេះ ៖ មិនថាឧស្ម័នអ្វីទេ មួយម៉ូលកាន់កាប់មាឌដូចគ្នា បើសម្ពាធ និងសីតុណ្ហភាពដូចគ្នា ។ នៅលក្ខខណ្ឌស្តង់ដា (0 °C, 1 atm) មួយម៉ូលយក 22,4 L ។ នៅលក្ខខណ្ឌបន្ទប់ (25 °C, 1 atm) មួយម៉ូលយក 24 L ។ ដូច្នេះ $V_m$ មិនមែនជាលេខថេរមួយទេ — វាអាស្រ័យលើលក្ខខណ្ឌ ហើយសំណួរប្រឡងតែងតែបញ្ជាក់លក្ខខណ្ឌនោះ ។

កាហ្វេមួយស្លាបព្រាក្នុងកែវទឹកធំ ខ្សោយ ។ កាហ្វេដូចគ្នានោះក្នុងកែវតូច ខ្លាំង ។ បរិមាណកាហ្វេមិនប្រែទេ — តែកំហាប់ប្រែ ។ កំហាប់គឺបរិមាណធាតុរលាយ ចែកនឹងមាឌសូលុយស្យុង ។ ដូច្នេះពាក្យ «ខ្លាំង» ក្នុងគីមីវិទ្យាមានន័យពីរផ្សេងគ្នា ៖ កំហាប់ខ្ពស់ (ច្រើនក្នុងមួយលីត្រ) និងកម្លាំង (បោះប្រូតុងងាយ) ។ អាស៊ីតខ្លាំងអាចរលាយខ្សោយ ហើយអាស៊ីតខ្សោយអាចខាប់ខ្លាំង ។

រថយន្តពីរធ្វើដំណើរ ១០០ គីឡូម៉ែត្រ ។ មួយទៅដល់ក្នុងមួយម៉ោង មួយទៀតក្នុងពីរម៉ោង ។ ចម្ងាយដូចគ្នា តែល្បឿនខុសគ្នា ។ ប្រតិកម្មក៏ដូចគ្នា ៖ បរិមាណអង្គធាតុកើតអាចដូចគ្នា តែពេលវេលាខុសគ្នា ។ ល្បឿន = បម្រែបម្រួលកំហាប់ ÷ បម្រែបម្រួលពេលវេលា ។ ដោយសារកំហាប់អង្គធាតុប្រតិករថយចុះ គេដាក់សញ្ញាដកនៅខាងមុខ ដើម្បីឲ្យល្បឿនចេញជាលេខវិជ្ជមានជានិច្ច ។

[H₃O⁺] ក្នុងទឹកសុទ្ធគឺ 0,0000001 mol/L ។ ការសរសេរលេខបែបនេះញឹកញាប់ពេក ។ pH ជារង្វាស់ខ្លីមួយជំនួស ។ pH តូច = អាស៊ីត ។ pH ធំ = បាស ។ pH ៧ = ណឺត តែនៅ 25 °C ប៉ុណ្ណោះ ។ pH មិនមែនជាកំហាប់ទេ — វាជាលោការីតនៃកំហាប់ ។ ដូច្នេះ pH ធ្លាក់ ១ ឯកតា មានន័យថា [H₃O⁺] កើន ១០ ដង ។

ស្រមៃជណ្តើរយន្តពីរ ៖ មួយឡើងលើ មួយចុះក្រោម ។ មនុស្សឡើងលើក្នុងចំនួនស្មើនឹងមនុស្សចុះក្រោម ។ ចំនួនមនុស្សនៅជាន់នីមួយៗលែងប្រែ តែមនុស្សនៅតែធ្វើដំណើរ ។ លំនឹងគីមីដូចគ្នា ៖ ល្បឿនទៅមុខ = ល្បឿនថយក្រោយ តែប្រតិកម្មមិនឈប់ទេ ។ ហេតុនេះគេហៅថា លំនឹងសកម្ម ។ ថេរលំនឹង $K$ ជាលេខដែលប្រាប់ថាជណ្តើរណាខ្លាំងជាង ។ $K$ ធំ = អង្គធាតុកើតច្រើន ។ $K$ តូច = អង្គធាតុប្រតិករច្រើន ។

ចាក់ទឹកពីរស្លាបព្រាចូលក្នុងអេប៉ុង ។ អេប៉ុងស្រូបវា ហើយតុល្យភាពនៅតែស្ងួត ។ សូលុយស្យុងតំប៉ុងធ្វើដូចអេប៉ុង ៖ បន្ថែមអាស៊ីតបន្តិច ឬបាសបន្តិច pH ប្រែតែបន្តិច ។ ព្រោះក្នុងតំប៉ុងមានគូមួយ ៖ អាស៊ីតខ្សោយ និងបាសឆ្លាស់របស់វា ។ អាស៊ីតខ្លាំងដែលចូលមក ត្រូវបាសឆ្លាស់ចាប់យក ។ បាសខ្លាំងដែលចូលមក ត្រូវអាស៊ីតខ្សោយបន្សាប ។ ដូច្នេះ pH ស្ទើរតែនៅដដែល ។

កុំទន្ទេញរូបមន្ត ៦៦ ដោយមិនយល់ ។ សូមធ្វើតាមលំដាប់នេះ ៖ (១) អានផ្នែកទី ៤ តាមលំដាប់ ហើយសរសេររូបមន្តម្តងទៀតដោយខ្លួនឯង (២) បិទសៀវភៅ ហើយសរសេរតារាងរូបមន្តនៅផ្នែកទី ១០ ឡើងវិញ (៣) ធៀបនឹងតារាងពិត ហើយសម្គាល់រូបមន្តដែលខ្លួនភ្លេច (៤) អានផ្នែកទី ៩ អំពីកំហុសញឹកញាប់ ហើយពិនិត្យមើលថាខ្លួនធ្លាប់ធ្វើកំហុសទាំងនោះឬអត់ ។ រូបមន្តមួយដែលអ្នកយល់ និងបំប្លែងបាន មានតម្លៃជាងរូបមន្តដប់ដែលអ្នកទន្ទេញភ្លេច ។

ផ្នែកនេះប្រមូលនិយមន័យ ច្បាប់ ថេរ តារាង និងចំណាំទាំងអស់នៃសន្លឹកសង្ខេប ។ រូបមន្តមាននៅផ្នែកទី ៤ ។

ថេរ៖ ចំនួនអាវ៉ូកាដ្រូ

$$N_A=6,022\times 10^{23}\text{particles/mol}$$

- $N_A$ ៖ ចំនួនអាវ៉ូកាដ្រូ (ឯកតា៖ ភាគល្អិត/mol)

- ប្រើពេលណា៖ ពេលបំប្លែងចំនួនភាគល្អិតទៅជាម៉ូល ឬចំនួនម៉ូលទៅជាភាគល្អិត ។

- ចំណាំ៖ ពាក្យ «ភាគល្អិត» អាចជាអាតូម ម៉ូលេគុល អ៊ីយ៉ុង ឬអេឡិចត្រុង ។ តម្លៃ $N_A$ មិនអាស្រ័យលើសារធាតុទេ ។

- ទម្រង់បំប្លែង៖ $N=n{N}_A$, $n=N/N_A$

ចំនួននេះជាលេខកំណត់មួយ ដូចចំនួនគ្រាប់ក្នុងមួយដុំស៊ុត ។ គ្មានសំណួរណាឲ្យអ្នកគណនាវាទេ — គេឲ្យវាមក ។

ថេរ៖ មាឌម៉ូលនៅ S.T.P

$$V_m=22,4\text{L/mol}(0{}^{\circ }\mathrm{C},1\text{atm})$$

- $V_m$ ៖ មាឌម៉ូល (ឯកតា៖ L/mol)

- លក្ខខណ្ឌ៖ 0 °C និង 1 atm ។ សៀវភៅហៅថា ល.ខ.ធ = ល.ខ.ស្តង់ដា = S.T.P ។

- ប្រើពេលណា៖ ពេលសំណួរនិយាយថា «លក្ខខណ្ឌស្តង់ដា» ឬ «S.T.P» ហើយឲ្យមាឌឧស្ម័ន ។

- ចំណាំ៖ តម្លៃនេះប្រើបានតែនៅ 0 °C ប៉ុណ្ណោះ ។ បើសំណួរនិយាយថា 25 °C ត្រូវប្រើ 24 L/mol (ធាតុ ៣.៣) ។

- ទម្រង់បំប្លែង៖ $V=22,4n$, $n=V/22,4$

ថេរ៖ មាឌម៉ូលនៅ R.T.P

$$V_m=24\text{L/mol}(25{}^{\circ }\mathrm{C},1\text{atm})$$

- $V_m$ ៖ មាឌម៉ូល (ឯកតា៖ L/mol)

- លក្ខខណ្ឌ៖ 25 °C និង 1 atm ។ សៀវភៅហៅថា ល.ខ.បន្ទប់ = R.T.P ។

- ប្រើពេលណា៖ ពេលសំណួរនិយាយថា «លក្ខខណ្ឌបន្ទប់» ឬ «R.T.P» ។

- ចំណាំ៖ 22,4 និង 24 ខុសគ្នា ៧% ។ ការជ្រើសខុសនាំឲ្យចម្លើយខុស ទោះវិធីគណនាត្រូវ ។ សូមអានលក្ខខណ្ឌជាមុន ។

- ទម្រង់បំប្លែង៖ $V=24n$, $n=V/24$

ចំណាំ៖ ជំហានថ្លឹងកន្លះសមីការក្នុងមជ្ឈដ្ឋានអាស៊ីត

ឧទាហរណ៍គូរេដុក៖ SO₂ / S₂O₃²⁻

១. ថ្លឹងធាតុខុសពី O និង H

២. ថ្លឹង O (ខ្វះ O ថែម H₂O)

៣. ថ្លឹង H (ខ្វះ H ថែម H⁺)

៤. ថ្លឹងបន្ទុក (ថែម e⁻ ខាងបន្ទុកធំ)

ជំហានទាំងបួននេះគឺជាលំដាប់ដែលគេត្រូវធ្វើតាម ។ សមីការនៃជំហាននីមួយៗ មាននៅផ្នែកទី ៥ ជាប់ៗគ្នា ៖ ធាតុ ដល់ ។ សូមកត់សម្គាល់ថា សមីការនៅជំហាន ១ ដល់ ៣ មិនទាន់តុល្យការបន្ទុកនៅឡើយទេ — វាជាសមីការបណ្តោះអាសន្ន ។

និយមន័យ៖ ប្រតិកម្មកើតឯង ជាប្រតិកម្មស្របតាមវិធានហ្គាម៉ា ដែលកើតឡើងរវាងអុកស៊ីតករខ្លាំង និងរេដុកករខ្លាំង ។

ពាក្យ «កើតឯង» មានន័យថា ប្រតិកម្មកើតឡើងដោយខ្លួនឯង ដោយមិនចាំបាច់ចំណាយថាមពលពីខាងក្រៅ ។ វិធានហ្គាម៉ាបង្ហាញវានៅលើដ្យាក្រាម $E^{\circ }$ (ផ្នែកទី ៦) ។

[UNCLEAR: សៀវភៅបោះពុម្ពឈ្មោះវិធាននេះថា «វិធានកាម៉ា» — ជាទូទៅគេហៅថា «វិធានហ្គាម៉ា» (gamma rule) ។ អក្ខរាវិរុទ្ធនៅក្នុងស្កេនមិនច្បាស់]

និយមន័យ៖ ស្ថិរភាពទែម៉ូឌីណាមិច ជាទិដ្ឋភាពដែលប្រតិកម្មច្រាស វិធានហ្គាម៉ាមិនអាចកើតឡើង ទោះប្រើកាតាលីករ ។

មានន័យថា គ្មានកាតាលីករណាអាចធ្វើឲ្យប្រតិកម្មមួយកើតឡើងបានទេ បើវាផ្ទុយនឹងវិធានហ្គាម៉ា ។ កាតាលីករបង្កើនល្បឿន តែមិនប្តូរទិសដៅនៃប្រតិកម្មទេ ។

និយមន័យ៖ ភាពរាំងខ្ទប់ស៊ីនេទិច ជាទិដ្ឋភាពដែលប្រតិកម្មស្របតាមវិធានហ្គាម៉ា តែកើតឡើងភ្លាមៗ នៅពេលគេដុតកម្តៅ បន្ថែមមជ្ឈដ្ឋានអាស៊ីត/បាស ឬកាតាលីករ ។

នេះជាករណីផ្ទុយពីស្ថិរភាពទែម៉ូឌីណាមិច ៖ ប្រតិកម្ម «គួរកើត» តែយឺតខ្លាំង ដូច្នេះវារង់ចាំការជំរុញមួយ ។ ឧទាហរណ៍ ៖ អាលុយមីញ៉ូមនៅក្នុងខ្យល់ ។

ចំណាំ៖ តួនាទីអាស៊ីត H₂SO₄ ខាប់

- ជាមជ្ឈដ្ឋានអាស៊ីត មាន H⁺ នៅខាងអង្គធាតុប្រតិករ

- ជាកាតាលីករ គ្មាន H⁺ នៅខាងសមីការតុល្យការ

មើលថាតើ H⁺ លេចឡើងនៅខាងណា ។ បើ H⁺ សរសេរនៅខាងអង្គធាតុប្រតិករ នោះអាស៊ីតជាមជ្ឈដ្ឋាន ។ បើ H⁺ មិនសរសេរទេ ហើយគេសរសេរ H₂SO₄ ពីលើសញ្ញាព្រួញ នោះវាជាកាតាលីករ ។

ចំណាំ៖ ល្បឿនអាចជាបម្រែបម្រួលម៉ាស ឬបម្រែបម្រួលម៉ូល ធៀបនឹងបម្រែបម្រួលរយៈពេលផងដែរ ប៉ុន្តែកន្សោមល្បឿនខាងលើត្រូវនឹងបម្រែបម្រួលកំហាប់ ។

ដូច្នេះ បើគេឲ្យម៉ាសជាក្រាម ត្រូវបំប្លែងជាម៉ូល ហើយចែកនឹងមាឌសូលុយស្យុង មុននឹងដាក់ចូលក្នុងរូបមន្ត $V_m=\Delta [P]/\Delta t$ ។ ការដាក់ក្រាមចូលដោយផ្ទាល់ជាកំហុសញឹកញាប់ ។

ចំណាំ៖ ធម្មជាតិនៃល្បឿនប្រតិកម្ម ៖ លឿនបំផុតនៅខណៈដើមពេល ($t=0$) ហើយថយចុះធៀបនឹងរយៈពេល ។

ព្រោះនៅខណៈដើម កំហាប់អង្គធាតុប្រតិករនៅខ្ពស់បំផុត ។ កាលណាវាត្រូវប្រើប្រាស់ កំហាប់ធ្លាក់ ហើយចំនួនការប៉ះទង្គិចក្នុងមួយវិនាទីក៏ធ្លាក់ ។ ដូច្នេះក្រាហ្វ [P] ធៀបនឹង $t$ ចេញជាខ្សែកោងឡើងលឿនបន្តិចមុន រួចរាបស្មើបន្តិចម្តង ។