កាបូនអុីដ្រាតនិងលីពីត

ពាក្យ «កាបូនអុីដ្រាត» មានន័យត្រង់ៗថា «អុីដ្រាតរបស់កាបូន» គឺកាបូនដែលភ្ជាប់ជាមួយទឹក ។ សូមមើលគ្លុយកូស ៖ C₆H₁₂O₆ ។ បើយើងដាក់ H និង O ជាគូៗ គេបាន C₆(H₂O)₆ ។ ដូច្នេះរូបមន្តទូទៅគឺ C_m(H₂O)_n ។ នេះជាហេតុផលទាំងមូលនៃឈ្មោះ ។

តែត្រូវដឹងចំណុចមួយ ៖ ក្នុងម៉ូលេគុលពិត គ្មានម៉ូលេគុលទឹកដាច់ដោយឡែកទេ ។ អាតូម H និង O នៅជាប់ក្នុងបង្គុំអាល់កុល (–OH) និងបង្គុំអាល់ដេអុីត (–CHO) ឬសេតូន (–C(=O)–) ។ ដូច្នេះរូបមន្ត C_m(H₂O)_n គ្រាន់តែជារបៀបសរសេរប៉ុណ្ណោះ ។

សារធាតុបីនេះមើលទៅខុសគ្នាឆ្ងាយ តែវាសុទ្ធតែធ្វើពីគ្លុយកូស ៖

• ស្ករស = សាការូស (ឌីសាការីត) — គ្លុយកូសមួយ + ព្រុចតូសមួយ ។ រលាយក្នុងទឹក ផ្អែម ។
• អង្ករ = អាមីដុង (ប៉ូលីសាការីត) — ខ្សែវែងនៃគ្លុយកូស ។ មិនរលាយក្នុងទឹកត្រជាក់ តែរីកក្នុងទឹកក្តៅ ។
• កប្បាស និងក្រដាស = សែលូឡូស (ប៉ូលីសាការីត) — ក៏ជាខ្សែវែងនៃគ្លុយកូសដែរ ។ តែមនុស្សរំលាយវាមិនបាន ។

ដូច្នេះ ភាពខុសគ្នារវាងស្ករ អង្ករ និងកប្បាស មិនមែនមកពីធាតុផ្សំទេ ។ វាមកពី ចំនួនឯកតាគ្លុយកូស និង របៀបដែលឯកតាទាំងនោះភ្ជាប់គ្នា ។

សៀវភៅគូរម៉ូលេគុលគ្លុយកូសពីរបែប ៖

• ខ្សែត្រង់ (ទម្រង់ Fischer) ៖ កាបូនប្រាំមួយតម្រៀបជាជួរឈរ ហើយបង្គុំ –OH និង –H សរសេរនៅសងខាង ។ ទម្រង់នេះបង្ហាញកាបូនអសុីមេទ្រីបានច្បាស់ ។
• វង់ប្រាំមួយជ្រុង (pyranose) ៖ ចុងខ្សែមកចាប់គ្នាឯង បង្កើតជាវង់មួយ ដែលមានអុកសុីសែនមួយនៅក្នុងវង់ ។ ទម្រង់នេះជាទម្រង់ដែលគេប្រើនៅពេលគូរសាការូស អាមីឡូស និងសែលូឡូស ។

ទម្រង់ទាំងពីរជាម៉ូលេគុលតែមួយ ។ ភាពខុសគ្នារវាង α និង β គឺទីតាំងនៃបង្គុំ –OH នៅកាបូនលេខ ១ ៖ នៅក្រោម = α , នៅលើ = β ។

ខ្លាញ់ជ្រូក និងប្រេងដូង សុទ្ធតែជាទ្រីគ្លីសេរីត ។ គ្មានភាពខុសគ្នាខាងរចនាសម្ព័ន្ធចម្បងទេ ។ ភាពខុសគ្នាគឺ សីតុណ្ហភាពរលាយ ៖ ខ្លាញ់រឹងនៅសីតុណ្ហភាពបន្ទប់ ប្រេងរាវ ។

មូលហេតុ ៖ ខ្សែអាស៊ីតខ្លាញ់ឆ្អែត (គ្មានចំណងពីរ =) តម្រៀបជាប់គ្នាបានស្អាត ដូច្នេះរលាយខ្ពស់ (ទ្រីស្តេអារីន 72 °C) ។ ខ្សែមិនឆ្អែត (មានចំណងពីរ =) ពត់ ដូច្នេះតម្រៀបមិនស្អាត ហើយរលាយទាប (ទ្រីអូលេអីន −4 °C) ។

ចាក់ប្រេងចូលទឹក ៖ ប្រេងមិនលាយទេ វាអណ្តែតជាស្រទាប់ស្តើង ។ មូលហេតុ ៖ ខ្សែអ៊ីដ្រូកាបូនវែងរបស់អាស៊ីតខ្លាញ់មិនចាប់ទឹក ដូច្នេះទឹកចាប់គ្នាឯងវិញ ។ ដោយសារហេតុនេះ សៀវភៅឲ្យនិយមន័យលីពីតថា «មិនរលាយក្នុងទឹក តែរលាយក្នុងសារធាតុរលាយសរីរាង្គ» ។

ដូច្នេះ ពេលយើងចង់ទាញយកលីពីតចេញពីកោសិកា គេប្រើសារធាតុរលាយសរីរាង្គ មិនមែនទឹកទេ ។

កាបូនអុីដ្រាត ជាសមាសធាតុសរីរាង្គសំខាន់ ដែលមានវត្តមានច្រើនជាងគេនៅក្នុងផែនដី និងមានមុខងារសំខាន់ក្នុងសកម្មភាពជីវិតរបស់សត្វ និងរុក្ខជាតិ ។

កាបូនអុីដ្រាតដែលគេស្គាល់ច្រើនជាងគេ គឺ អាមីដុង សុករី និង ស៊ីលុយឡូស ។

• អាមីដុង មាននៅក្នុងគ្រាប់ធញ្ញជាតិ ដូចជា ស្រូវ ពោត និងក្នុងមើម ដូចជា ដំឡូង ។
• រុក្ខជាតិមួយចំនួន ដូចជា អំពៅ [UNCLEAR: ចៅស្ករ — the plant name after អំពៅ cannot be checked against a second occurrence on the page] បានបង្កើតបរិមាណដ៏ច្រើនរបស់សាការូស (ស្ករស) ។
• ស៊ីលុយឡូស ជាផ្នែកវាសកសិការរុក្ខជាតិ មាននៅក្នុងដើម ក្នុងសំបក និងជាលិការបស់រុក្ខជាតិ ។

គេអាចតាងរូបមន្តកាបូនអុីដ្រាតដោយ C_m(H₂O)_n គឺជា «អុីដ្រាតរបស់កាបូន» ។ ឧទាហរណ៍ គ្លុយកូស C₆H₁₂O₆ អាចសរសេរជា C₆(H₂O)₆ ។

[UNCLEAR: one sentence of this paragraph (between «ក្រុមនេះមាន…» and «អស់») is garbled in the scan and is not reproduced.]

កាបូនអុីដ្រាតផ្សំដោយធាតុបី ៖ កាបូន (C) អុីដ្រូសែន (H) និង អុកសុីសែន (O) ។ នៅក្នុងកាបូនអុីដ្រាត គេគូសបញ្ជាក់បង្គុំបី ៖

• បង្គុំអាល់កុល –OH
• បង្គុំអាល់ដេអុីត –C(=O)–H (សៀវភៅបោះពុម្ពជារូប –C–H ដែលមាន O នៅក្រោមដោយចំណងពីរ)
• បង្គុំសេតូន –C(=O)– (សៀវភៅបោះពុម្ពជារូប –C– ដែលមាន O នៅក្រោមដោយចំណងពីរ)

ទម្រង់ដូចបានបោះពុម្ព ៖

`` – C – H – C – ‖ ‖ O O ``

ដូច្នេះ គេអាចឲ្យនិយមន័យកាបូនអុីដ្រាតថា ៖

កាបូនអុីដ្រាត គឺជាអង្គធាតុប៉ូលីអុីដ្រុកសុីអាល់ដេអុីត ឬប៉ូលីអុីដ្រុកសុីសេតូន ។

• ស្ករដែលមានបង្គុំអាល់ដេអុីត ហៅថា អាល់ដូស ។
• ស្ករដែលមានបង្គុំសេតូនវិញ ហៅថា សេតូស ។

- កុំច្រឡំ៖ ស្ករបន្ថយ (reducing sugar) គឺស្ករដែលនៅមានបង្គុំអាល់ដេអុីតសេរី (–CHO) ។ វាបន្ថយទឹកផេលីញ ឲ្យកកក្រហម Cu₂O ។ ស្ករមិនបន្ថយ គឺស្ករដែលគ្មាន –CHO សេរី ។ ឧទាហរណ៍ក្នុងសៀវភៅ ៖ គ្លុយកូសបន្ថយទឹកផេលីញ , ម៉ាល់តូសក៏រងអុកសុីតកម្មដោយទឹកផេលីញ , តែសាការូសមិនមានប្រតិកម្មជាមួយទឹកផេលីញទេ ព្រោះគ្មានបង្គុំអាល់ដេអុីត ។ ដូច្នេះ «ស្ករមិនបន្ថយ» មិនមែន «ស្ករមិនផ្អែម» ទេ ។

ជាញឹកញាប់ គេចែកចំណែកខ្លួនកាបូនអុីដ្រាតជាបីក្រុម តាមទម្រង់ខាងក្រោម ៖ ម៉ូណូសាការីត ឌីសាការីត និង ប៉ូលីសាការីត ។ តារាងទី 6.6 នៅខាងក្រោមឲ្យឧទាហរណ៍នៃក្រុមនីមួយៗ ។

តារាងមានបីជួរ ៖ ម៉ូណូសាការីត ឌីសាការីត ប៉ូលីសាការីត ។ ជួរទីមួយមាន ៤ ឈ្មោះ ជួរទីពីរមាន ៣ ឈ្មោះ ជួរទីបីមាន ៤ ឈ្មោះ ។ ឈ្មោះនៅជួរដេកតែមួយ មិនមែនជាគូទេ — សៀវភៅមិនចងសាការ៉ូសជាមួយគ្លុយកូសទេ ។

ម៉ូណូសាការីត គឺកាបូនអុីដ្រាតដែលមិនអាចចែកខ្លួនទៀតបាន ដើម្បីទទួលបានកាបូនអុីដ្រាតតូចជាង ។

ម៉ូណូសាការីតដែលគេស្គាល់ច្រើនជាងគេ គឺ អុីសូស ដែលបង្កដោយអាតូមកាបូន ៦ ។ តាមចំនួនអាតូមកាបូន គេមានឈ្មោះដូចខាងក្រោម ៖

ព្រុចតូស គឺជាម៉ូលេគុលសាការីតដែលមានរូបមន្ត C₆H₁₂O₆ តែវាជា សេតូសអុីសូស ៖ វាមានបង្គុំ –OH ចំនួនប្រាំ និងបង្គុំកាបូនីល (–C–) មួយ (ដែលមាន O នៅក្រោមដោយចំណងពីរ) ។

ព្រុចតូសមានរសផ្អែមជាងគ្លុយកូស និងជាងស្ករស ។ វាមាននៅក្នុងផ្លែឈើប្រភេទខ្លះ និងមាននៅក្នុងទឹកឃ្មុំ ។

- កុំច្រឡំ៖ គ្លុយកូស និងព្រុចតូស មានរូបមន្តដូចគ្នា C₆H₁₂O₆ តែជាម៉ូលេគុលខុសគ្នា ៖ គ្លុយកូសជាអាល់ដូស (មាន –CHO) ឯព្រុចតូសជាសេតូស (មាន –C(=O)–) ។ ដូចគ្នា រូបមន្តតែមួយ មិនមានន័យថាសារធាតុតែមួយទេ ។

ប៉ូលីសាការីត ជាកាបូនអុីដ្រាតដែលមានម៉ាសម៉ូលធំសំខាន់ ។ វាមានរូបមន្តទូទៅ (C₆H₁₀O₅)_n ។ វាគ្មានរសផ្អែម ហើយជាទូទៅមិនរលាយក្នុងទឹកទេ ។

ប៉ូលីសាការីតរងអុីដ្រូលីស ផ្តល់ជាម៉ូលេគុលសាការីត ។ ប៉ូលីសាការីតសំខាន់ៗមាន ៖ អាមីដុង សែលូឡូស ឌីចទ្រីន និង [UNCLEAR: សៅឡូយទូស — the fourth name is printed in a form the scan does not resolve; glycogen is described later as គ្លីកូសែន] ។

គ្លីកូសែន គឺជាទម្រង់ស្តុកទុកនៃកាបូនអុីដ្រាតនៅក្នុងខ្លួនសត្វ ។ ជួនកាលគេហៅវាថា អាមីដុងសត្វ ។ គេជួបប្រទះវានៅក្នុងថ្លើម និងក្នុងជាលិកាសាច់ដុំ ។ វារលាយក្នុងទឹក ហើយបង្កើតបានជាពណ៌ក្រហមស្វាយ (red-purple) ជាមួយអុីយ៉ូត ។

លីពីត ជាសារធាតុដែលគេជួបប្រទះនៅក្នុងភាវៈរស់ ដែល មិនរលាយក្នុងទឹក ប៉ុន្តែ រលាយក្នុងសារធាតុរលាយសរីរាង្គ ។

គេអាចដកលីពីតចេញពីកោសិកា និងជាលិកា ដោយប្រើសារធាតុរលាយសរីរាង្គ ។ លីពីតមានប្រភេទជាច្រើន ដែលមានចំណែកខ្លួនផ្សេងៗគ្នាច្រើន ។ ដើម្បីសម្រួលដល់ការសិក្សា គេចែកលីពីតជាពីរក្រុម ៖

• លីពីតសំញ្ញូ (complex lipids) — រងអុីដ្រូលីសបានដោយងាយ
• លីពីតខ្លាល (simple lipids) — ពិបាករងអុីដ្រូលីស

លីពីតសំញ្ញូ ជាលីពីតដែលរងអុីដ្រូលីស ផ្តល់ជាសារធាតុពីរ ។ លីពីតសំញ្ញូជាចម្បងជា អេស្តែ ដែលមានខ្សែកាបូនវែងនៃ អាស៊ីតកាបុកស៊ីលិច គឺ អាស៊ីតខ្លាញ់ ។ អាស៊ីតខ្លាញ់បង្កើតអេស្តែពីរក្រុមគឺ ៖ ទ្រីគ្លីសេរីត និង ក្រមូន (waxes) ។

សំគាល់ ៖ ខ្លាញ់ដែលគេប្រើសម្រាប់លាបគ្រឿងម៉ាស៊ីនមួយចំនួន (ដែលសៀវភៅដាក់ក្នុងក្រុម «មិនប៉ារ៉ាហ្វីន») [UNCLEAR: ក្រុមមិនប៉ារ៉ាហ្វីន — the word inside the parentheses does not resolve as printed Khmer and may be a misprint] មិនមែនជាក្រុមម៉ូលេគុលពិតប្រាកដទេ ។ វាគឺជា ល្បាយនៃអាល់កាន ដែលមានម៉ាសម៉ូលធំជាង ។

ជាយូរមកហើយ គេប្រើសារធាតុធម្មជាតិនេះសម្រាប់ធ្វើគ្រឿងសំអាង កាវ ទៀន និងរូបធាតុផ្សេងៗដែលប្រើប្រាស់ជាប្រចាំថ្ងៃ ។ សព្វថ្ងៃ រូបធាតុសំយោគជាច្រើនបានចូលទៅជំនួសផលិតផលធម្មជាតិ ។

ទ្រីគ្លីសេរីត ជាអេស្តែរនៃ អាស៊ីតខ្លាញ់ និង គ្លីសេរ៉ុល ដែលក្នុងនោះបង្គុំ –OH ទាំងបីរបស់គ្លីសេរ៉ូល ត្រូវបានជំនួសដោយអាស៊ីតខ្លាញ់ ។

គ្លីសេរ៉ូលមានកាបូនបី ហើយកាបូននីមួយៗមាន –OH មួយ ។ ដូច្នេះ ទ្រីគ្លីសេរីតមានខ្សែអាស៊ីតខ្លាញ់បី ។ ខ្សែទាំងបីអាចដូចគ្នា ឬខុសគ្នា ។