សមាសធាតុប្រហើរ

ស្រមៃមើលកង់មួយមានកៅអីប្រាំមួយ ហើយមានមនុស្សអង្គុយពេញ ។ បើអ្នកចង់ដាក់មនុស្សថ្មីម្នាក់ អ្នកមានផ្លូវពីរ ៖ ទី១ ដេញម្នាក់ចេញហើយដាក់អ្នកថ្មីចូល — នេះជា ការជំនួស; ទី២ បន្ថែមម្នាក់ទៀតលើកង់ — នេះជា ការបូកបញ្ចូល ។

កង់បង់ស៊ីនពិបាកបន្ថែមមនុស្សបន្ថែមទេ ព្រោះកង់នេះរឹងមាំណាស់ ។ ដូច្នេះ ផ្លូវដែលវាជ្រើសរើសញឹកញាប់ជាងគេ គឺ ការជំនួស ៖ អាតូម H មួយចេញ ហើយអាតូម ឬក្រុមថ្មីចូលជំនួស ។ កង់នៅដដែល ។

ក្នុងបង់ស៊ីន អេឡិចត្រុងប្រាំមួយគូមិននៅជាប់សម្ព័ន្ធទ្វេណាមួយជាក់លាក់ទេ — ពួកវារត់ពាសពេញរង្វង់ ។ ភាពរត់ពាសពេញនេះធ្វើឲ្យម៉ូលេគុលមានថាមពលទាប ហើយរឹងមាំ ។ បើបន្ថែម Br₂ ចូល ត្រូវបំបែកភាពរត់ពាសពេញនោះ — ចំណាយថាមពលច្រើន ។ ដូច្នេះ បង់ស៊ីនប្រតិកម្មជាមួយ Br₂ តែនៅពេលមានកាតាលីករ FeBr₃ ហើយផលិតផលនៅតែជារង្វង់ ។

ពេលក្រុមមួយឡើងទៅអង្គុយលើកង់ហើយ វាមិនស្ងាត់ទេ ។ វាទាញ ឬរុញអេឡិចត្រុងក្នុងរង្វង់ ហើយប្រាប់ក្រុមទីពីរថាត្រូវទៅអង្គុយកន្លែងណា ។ ក្រុម –NO₂ ជាឧទាហរណ៍ ៖ ការជំនួសលើកទីពីរទៅតំណែង មេតា ច្រើនជាង ។ ក្រុម –OH និង –NH₂ វិញ បង្វែរក្រុមថ្មីទៅតំណែង អ័រតូ និង ប៉ារ៉ា ។

ទាំងផេណុល ទាំងអាល់កុល មានក្រុម –OH ។ តែ –OH របស់ផេណុលជាប់នឹងកាបូននៃកង់បង់ស៊ីន ចំណែក –OH របស់អាល់កុលជាប់នឹងកាបូននៃខ្សែចំហៀង ។ កាបូនកង់ទាញអេឡិចត្រុងខ្លាំងជាង ដូច្នេះផេណុលអាចបាត់ H⁺ បាន ហើយក្លាយជាអាសុីតខ្សោយ ។ អាល់កុលមិនអាចបាត់ H⁺ ដូច្នេះទេ ។

នេះជាហេតុផលដែលផេណុលរលាយក្នុង NaOH តែអាល់កុលមិនរលាយ ។

មេរៀននេះមិនមែនជាគីមីវិទ្យាអរូបីទេ ។ បង់ស៊ីន → នីត្រូបង់ស៊ីន → អានីលីន គឺជាខ្សែសង្វាក់ដែលផ្តល់ថ្នាំ និងថ្នាំជ្រលក់ ។ តូលុយអេន → TNT គឺជាគ្រាប់ផ្ទុះ ។ ផេណុល → បាកេលីត គឺជាដៃកាន់ឆ្នាំង ។ អាសុីតតេរេផ្ទាលីច + អេតានឌីអុល → ដាក្រូង គឺជាសរសៃអាវ ។

ក្នុងប្រតិកម្មរវាងបង់ស៊ីនជាមួយអាសុីតនីទ្រិច ដោយមានកាតាលីករអាសុីតសុិលផ្វូរិចខាប់ អាតូមអុីដ្រូសែនមួយនៃបង់ស៊ីនត្រូវបានជំនួសដោយក្រុមនីត្រូ (–NO₂) ។ លំណាក់នេះមានឈ្មោះថា នីទ្រកម្ម ។

ការបន្ថែមអាសុីតសុិលផ្វូរិច គឺសម្រាប់ជួយសម្រួលដល់ការបង្កើតអុីយ៉ុងនីត្រូញ៉ូម (NO₂⁺) ។ ដូច្នេះ H₂SO₄ មិនមែនជាអ្នកជំនួសទេ — វាជាអ្នកបង្កើតអុីយ៉ុងដែលទៅជំនួស ។

- កុំច្រឡំ៖ នីទ្រកម្ម = បញ្ចូលក្រុម –NO₂ ចូលក្នុងរង្វង់ (ប្រតិកម្មជំនួស) ។ នីត្រូកម្ម មិនមែនជាការបន្ថែម NO₂ លើសម្ព័ន្ធទ្វេទេ — រង្វង់នៅដដែល ។

វត្ថុមានបង្កើត (–NO₂) មួយ [UNCLEAR: គាប់ទៅណ្ណោះ — run of letters after មួយ; probably "គាប់ទៅណ្ណោះ/កាប់ទៅលើរង្វង់"] បង់ស៊ីន ធ្វើឱុីសកម្មភាព [UNCLEAR: ណ្ណោះរយចោះ] សម្រាប់ការជំនួសបន្ថែមទៀត ។ ការជំនួសទីពីរ [UNCLEAR: ប្រហែលប្រតិកម្មទៅកាន់ គេចាំមានគ្រប់ខ្សែក្រោយលេខគុណលេខប្រតិកម្ម] ។

ដូចេនះ ប្រតិកម្មជំនួសកូនទីតាំងណាក៏ដោយ របស់នីត្រូបង់ស៊ីន មានលក្ខណៈដូចជាប់ប្រតិកម្មជំនួសរបស់បង់ស៊ីន ។

នីត្រូបង់ស៊ីន ជាអង្គធាតុរាវ ពណ៌លឿង [UNCLEAR: ឆ្ងាញ់ជាងទឹក — word after ពណ៌លឿង looks like ឆ្ងាញ់ but in context it should be a density phrase] ជាងទឹក មានក្លិនក្រអូបប្រកបផុល ។ នីត្រូបង់ស៊ីនមានព្រោះជាជាតិចំណី [UNCLEAR: អេតាលីក្រោយមានដើម — remainder of the sentence is broken] ។ ដូចេនះ យើងត្រូវប្រុងប្រយ័ត្នខ្ពស់ណាស់ពេលប្រើប្រាស់ និងមិនត្រូវស្របាយកចិត្តវាទេ ។

នីត្រូបង់ស៊ីន ត្រូវបានគេយកទៅប្រើប្រាស់ក្នុងឧស្សាហកម្ម សម្រាប់សំយោគអានីលីន និងសមាសធាតុស្រលាយដទៃទៀត ។

បង្សាល់ដេអីត ឬអាល់ដេអីតបង្សើរីខ ៖ គឺជាអាល់ដេអីតប្រហែរ ដែលមានទម្រង់ងាយជាង គេនិងស្គាល់ច្រើនជាងគេ ។

ក្នុងឧស្សាហកម្ម គេធ្វើបង្សាល់ដេអីតតាមប្រតិកម្មក្លរកម្ម (ប្រតិកម្មជំនួស Cl₂) ទៅលើតូលុយអ៊ែន (C₆H₅–CH₃) ។ បន្ទាប់មក អង្គធាតុកើតត្រូវរងអ៊ីដ្រូលីសក្លាយជាបង្សាល់ដេអីត ៖

1. តូលុយអ៊ែន + 2Cl₂ →(ពន្លឺថ្ងៃ) បង្សាល់ក្លរួ + 2HCl
2. បង្សាល់ក្លរួ + H₂O →(កាតាលីករ NaOH) បង្សាល់ដេអីត + 2HCl

បង្សាល់ដេអីត ជាអង្គធាតុរាវគ្មានពណ៌ មិនរលាយក្នុងទឹកទេ ។ វារលាយនៅ –17°C និងពុះនៅ 179°C ។

វត្ថុមានបង្កាទី (–CHO) បានធ្វើឱ្យសកម្មភាពជំនួសរបស់វានៅតែខ្សោយចុះ ។ បង្សាល់ដេអីតមានប្រតិកម្មជំនួសពិបាកជាងបង្សែន ។ ឧទាហរណ៍ ប្រតិកម្មជំនួសបង្សាល់ដេអីតជាមួយទឹកប្រូម ត្រូវការកាតាលីករ Fe និងកម្តៅ ហើយផលិតផលគឺ m-ប្រូមូបង្សាល់ដេអីត ។

បង្សាល់ដេអីត មានលក្ខណៈដូចអាល់ដេអីតខ្សោយបើក គឺវាអាចរងអុកសុីតកម្មក្លាយជាអាសុីត ដោយអនុព័ន្ធករ ដូចជា ប៉ូតាស្យូមប៊ីក្រូម៉ាត ប៉ូតាស្យូមអាសុីតស៊ុលផូរិច ។

បង្សាល់ដេអីត មិនរងប្រតិកម្ម ក្នុងដងកម្ម ឬបូបញ្ចូលីម៉ូកម្មទេ ។ ប៉ុន្តែវាអាចធ្វើរដុកម្ម សូលុយស្យុង AgNO₃ ក្នុងទឹកអាម៉ូញ៉ាក់ (រ៉េអាក់ទីបតូល្លង) ប៉ុន្តែមិនមានប្រតិកម្មជាមួយទឹកដេលីពូទេ ។

[UNCLEAR: ក្នុងដងកម្ម ឬបូបញ្ចូលីម៉ូកម្ម — the two reaction-type words after មិនរងប្រតិកម្ម are printed in tight type; the first reads ដងកម្ម, the second ends លីម៉ូកម្ម, and neither can be resolved as a Khmer technical term at 72 dpi]

[UNCLEAR: ទឹកដេលីពូ — the reagent printed after «ទឹក» reads ដេលីពូ as one run; probably Fehling's solution]

អាសុីតប្រហើរ ជាសារធាតុអ៊ីដ្រូកាបូនប្រហើរ ដែលអាតូមអ៊ីដ្រូសែនមួយ ឬច្រើនត្រូវបានជំនួសដោយក្រុម (–COOH) ។

អាសុីតប្រហើរសំខាន់ៗមាន ៖

• អាសុីតបង្សូអុីច — ក្រុម –COOH មួយនៅលើរង្វង់ (C₆H₅–COOH) ។
• អាសុីតផ្ទាលីច — ក្រុម –COOH ពីរនៅលើកាបូនជាប់គ្នា (អ័រតូ) ។
• អាសុីតតេរេផ្ទាលីច — ក្រុម –COOH ពីរនៅតំណែងប៉ារ៉ា (ទល់មុខគ្នា) ។

អាល់ដេអីតប្រហើរ និងបណ្ដាអាល់គីលដែលភ្ជាប់ទៅនឹងវង្វង់បង្សែន អាចទទួលអុកសុីតកម្មក្លាយជាបង្កើតក្រុមសុីល (–COOH) ដោយអុកសុីតករ ដូចជា KMnO₄ ឬ K₂Cr₂O₇ ។

អាសុីតតេរេផ្ទាលីច ជាសមាសភាគមួយនៃប៉ូលីម៉ូដាក្រូង ។ ក្នុងឧស្សាហកម្ម អាសុីតតេរេផ្ទាលិចត្រូវបានផលិតឡើង ដោយធ្វើអុកសុីតកម្ម p-ស៊ីឡ៊ីន ដោយអុកសុីសែន នៅសីតុណ្ហភាពខ្ពស់ ចំពោះមុខកាតាលីករកូបាល់ (Co) ។

ដាក្រូង (Dacron) គឺជាសរសៃសំយោគប៉ូលីអេស្តឺមួយ ដែលបានពីប្រតិកម្មនៃឌីមេទីលតេរេផ្ទាលីច ជាមួយអេតានឌីអុល [UNCLEAR: (ប៊ីឡូកុល) — the alternative name printed inside the brackets is set in compressed type; only ប៊ី + ឡូ + កុល are certain] ។

អង្គធាតុកើតនេះក៏ជួយប្រតិកម្មបន្តទៀត រហូតបានជាខ្សែប៉ូលីម៉ូដវែងហៅថា ដាក្រូង ។ ការភ្ជាប់នេះជា ការដកកម្ម ៖ ម៉ូលេគុលតូច (មេតាណុល) ចេញរាល់ដងដែលតំណភ្ជាប់កើតឡើង ។