សមាសភាពម៉ូលេគុលនៃឧស្ម័ន
Chapter 5 · Textbook
- ពន្យល់ពីទំនាក់ទំនងរវាងលក្ខណៈឧស្ម័ន និងរូបមន្តគីមី ដូចជាច្បាប់ក្រាហាំនៃបន្សាយ ច្បាប់កាយលូយសាក់នៃការផ្សំមាឌ និងច្បាប់ដាល់តុននៃ [UNCLEAR: សម្ពាធដាយកូរប៊ូអុីក — the qualifier of សម្ពាធ is not legible; context is Dalton's law of partial pressures] ។
- ដោះស្រាយលំហាត់ដោយប្រើច្បាប់ឧស្ម័នបរិសុទ្ធ ។
- អនុវត្តគំនិត [UNCLEAR: ជីវៈដី — two short words, illegible] នៃប្រតិកម្មស្តូយគីអូមេទ្រី សម្រាប់ដោះស្រាយលំហាត់ ។
២.១ កង់មួយ បរិមាណបួន
ដេកលើកង់រថយន្តមួយ ។ កង់នោះមានខ្យល់នៅខាងក្នុង ។ បើយើងចង់ពណ៌នាខ្យល់នោះឲ្យពេញលេញ យើងត្រូវការលេខបួន៖
- សម្ពាធ ៖ ខ្យល់រុញជញ្ជាំងកង់ខ្លាំងប៉ុណ្ណា ។
- មាឌ ៖ កង់ធំប៉ុណ្ណា ។
- សីតុណ្ហភាពដាច់ខាត ៖ ខ្យល់ក្តៅប៉ុណ្ណា (គិតជាអង្សាសេលវិន K) ។
- ចំនួនម៉ូល ៖ មានខ្យល់ប៉ុន្មានម៉ូលនៅខាងក្នុង ។
លេខបួននេះមិននៅដោយឯករាជ្យទេ ។ បើយើងបើកឆ្នុកកង់ ខ្យល់ហូរចេញ ៖ ថយចុះ ហើយ ធ្លាក់ចុះភ្លាម ។ បើយើងបើកឡានលើផ្លូវក្តៅ ខ្យល់ក្នុងកង់ក្តៅឡើង ៖ កើន ហើយ ក៏កើនឡើងដែរ ទោះ និង មិនប្រែប្រួល ។
ដូច្នេះ សំណួរគីមីវិទ្យាអំពីឧស្ម័នស្ទើរតែទាំងអស់ គឺជាសំណួរអំពី លេខបួននេះ និងទំនាក់ទំនងរវាងវា ។
២.២ ច្បាប់បួនបញ្ចូលគ្នាទៅជាច្បាប់តែមួយ
ក្នុងជំពូកមុន យើងបានរៀនច្បាប់ឧស្ម័នបួន ៖
- ច្បាប់ប៊យ ៖ សម្ពាធនិងមាឌ ។
- ច្បាប់ឆាល ៖ មាឌនិងសីតុណ្ហភាពដាច់ខាត ។
- ច្បាប់កាយលូយសាក់ ៖ សម្ពាធនិងសីតុណ្ហភាពដាច់ខាត ។
- ច្បាប់អាវ៉ូកាដ្រូ ៖ មាឌនិងចំនួនម៉ូល ។
ច្បាប់នីមួយៗចាប់ពីរបីបរិមាណម្តង ។ តែក្នុងមន្ទីរពិសោធន៍ បរិមាណទាំងបួនប្រែប្រួលព្រមគ្នា ។ ដូច្នេះ គេបញ្ចូលច្បាប់ទាំងបួនទៅជា សមីការតែមួយ ដែលភ្ជាប់ , , និង ក្នុងពេលតែមួយ ។ សមីការនោះហៅថា ច្បាប់ឧស្ម័នបរិសុទ្ធ ។
ដូច្នេះ ពេលយើងសរសេរ យើងមិនបានរៀនច្បាប់ថ្មីទេ ៖ យើងគ្រាន់តែសរសេរច្បាប់ទាំងបួនក្នុងបន្ទាត់តែមួយ ។
២.៣ ខ្យល់ដកដង្ហើមជាល្បាយ
ខ្យល់មិនមែនជាឧស្ម័នតែមួយទេ ។ វាជាល្បាយនៃអាសូត អុកស៊ីសែន និងឧស្ម័នផ្សេងទៀត ។ ឧស្ម័ននីមួយៗក្នុងល្បាយនោះរុញជញ្ជាំងសួត ឬជញ្ជាំងធុងដូចជាវានៅតែឯង ។ ការរុញរបស់ឧស្ម័នមួយៗ ហៅថា សម្ពាធដោយផ្នែក ។
សម្ពាធសរុបដែលយើងអានលើម៉ាណូម៉ែត្រ គឺជាផលបូកនៃសម្ពាធដោយផ្នែកទាំងអស់ ។ នេះជាច្បាប់ដាល់តុន ។ ដូច្នេះ បើយើងដឹងសម្ពាធដោយផ្នែកនៃឧស្ម័ននីមួយៗ យើងគ្រាន់តែបូកវាចូលគ្នា ។
២.៤ ហេតុអ្វីក្លិនសាយពេញបន្ទប់
បើកគម្របដបទឹកអាម៉ូញ៉ាក ។ ពីរបីវិនាទីក្រោយមក ក្លិនឈ្ងុយពេញបន្ទប់ ។ គ្មាននរណាបក់វាទេ ។ ម៉ូលេគុល NH₃ ធ្វើដំណើរដោយខ្លួនឯង ពីតំបន់ដែលមានកំហាប់ខ្ពស់ ទៅតំបន់ដែលមានកំហាប់ទាប ។ ចលនានេះហៅថា បន្សាយ ។
មានរឿងស្រដៀងគ្នាមួយទៀត ៖ ឧស្ម័នហូរចេញតាមរន្ធតូចមួយ ។ ឧស្ម័នស្រាលហូរលឿនជាងឧស្ម័នធន់ ។ ចលនានេះហៅថា រំហួរ ។
ភាពខុសគ្នាគឺសាមញ្ញ ៖ បន្សាយ = សាយតាមចន្លោះទំនេរ; រំហួរ = ចេញតាមរន្ធតូច ។ ទាំងពីរអាស្រ័យលើម៉ាសម៉ូល ៖ ម៉ាសម៉ូលកាន់តែតូច ល្បឿនកាន់តែខ្លាំង ។
២.៥ ពេលណាគំរូឧស្ម័នបរិសុទ្ធបរាជ័យ
គ្មានឧស្ម័នពិតណាដែលគោរពច្បាប់ទាំងបួននេះនៅគ្រប់លក្ខខណ្ឌទេ ។ ដូច្នេះ អ្នកវិទ្យាសាស្ត្របង្កើត គំរូ មួយហៅថា ឧស្ម័នបរិសុទ្ធ ៖ ម៉ូលេគុលរបស់វាមិនមានទំនាញរវាងគ្នា ហើយមិនមានមាឌ ។ គំរូនេះស្របតាមច្បាប់ទាំងបួនយ៉ាងល្អឥតខ្ចោះ ។
ឧស្ម័នពិតខុសពីគំរូនេះបន្តិចបន្តួច ។ នៅសម្ពាធទាប និងសីតុណ្ហភាពធម្មតា ម៉ូលេគុលនៅឆ្ងាយពីគ្នា ដូច្នេះភាពខុសគ្នាតូចណាស់ ។ នៅសម្ពាធខ្ពស់ ម៉ូលេគុលនៅជិតគ្នា មានទំនាញរវាងគ្នា ហើយមាឌរបស់វាក៏សំខាន់ឡើង ។ ពេលនោះ មាឌពិតខុសពីមាឌដែលគណនាតាម ។
៣.១ តារាងទី 3.1 ៖ ច្បាប់គ្រឹះសំខាន់ៗរបស់ឧស្ម័ន
តារាងនេះសង្ខេបច្បាប់ឧស្ម័នបួនដែលយើងបានរៀនរួច ។ វាជាចំណុចចាប់ផ្តើមនៃមេរៀននេះ ៖ ច្បាប់ឧស្ម័នបរិសុទ្ធកើតចេញពីច្បាប់ទាំងបួននេះ ។
| ច្បាប់ | សមីការ |
|---|---|
| ច្បាប់ប៊យ | P₁V₁ = P₂V₂ |
| ច្បាប់ឆាល | V₁/T₁ = V₂/T₂ |
| ច្បាប់កាយលូយសាក់ | P₁/T₁ = P₂/T₂ |
| ច្បាប់អាវ៉ូកាដ្រូ | V = kn |
ចំណាំលើតារាង ៖
- ជួរនីមួយៗមានតែច្បាប់មួយ ។ សមីការនីមួយៗចាប់ពីបរិមាណពីរ ។
- ច្បាប់ប៊យ ៖ និង ថេរ ។ ច្បាប់ឆាល ៖ និង ថេរ ។ ច្បាប់កាយលូយសាក់ ៖ និង ថេរ ។ ច្បាប់អាវ៉ូកាដ្រូ ៖ និង ថេរ ។
- អត្ថបទខាងលើតារាងហៅតារាងនេះថា «តារាងទី 5.6» តែចំណងជើងតារាងសរសេរ «តារាងទី 3.1» ។ លេខទាំងពីរនេះជាលេខដែលសៀវភៅបោះពុម្ព ។
៣.២ ច្បាប់ឧស្ម័នបរិសុទ្ធ
និយមន័យ ៖ ច្បាប់ឧស្ម័នបរិសុទ្ធ ពន្យល់ពីទំនាក់ទំនងរវាងសម្ពាធ (P) មាឌ (V) សីតុណ្ហភាព (T) និងចំនួនម៉ូល (n) របស់ឧស្ម័ន ។
ឧស្ម័នបរិសុទ្ធ មិនដូចឧស្ម័នពិតទេ ៖ ម៉ូលេគុលរបស់វាមិនមានទំនាញរវាងគ្នា ហើយមិនមានប្រតិកម្មរវាងគ្នា ។ ដោយសារគ្មានកម្លាំងទាញ មាឌរបស់វាអាចគណនាបានយ៉ាងត្រឹមត្រូវ ។
ច្បាប់នេះភ្ជាប់បរិមាណបួន ៖ សម្ពាធ មាឌ សីតុណ្ហភាពដាច់ខាត និងចំនួនម៉ូល ។ ចំនួនថេរ ធ្វើឲ្យឯកតាទាំងអស់ត្រូវគ្នា ។
[UNCLEAR: the opening paragraph of printed page 175 (from «…វាមិនកំណត់ពីសីតុណ្ហភាពដាច់ខាត…» to «…ហេតុនេះមាឌរបស់វាអាចចាត់បាន…») is printed in small type and only partly legible; the visible reading is given above, the exact verb phrases are not certain]
៣.៣ ថេរឧស្ម័ន R
គឺជាចេរសមាមាត្រ (ចំនួនថេរ) ។ តម្លៃ ដែលគេប្រើក្នុងការគណនា អាស្រ័យលើខ្នាតដែលប្រើសម្រាប់សម្ពាធ និងមាឌ ។ បើសម្ពាធគិតជា atm នោះតម្លៃ គឺ៖
ថេរ៖ ថេរឧស្ម័ន R (ខ្នាត atm និង L)
- ៖ ថេរឧស្ម័ន (ឯកតា៖ L·atm·mol⁻¹·K⁻¹)
- ប្រើពេលណា៖ ពេលសម្ពាធគិតជា atm និងមាឌគិតជា L ។
- ចំណាំ៖ បើសម្ពាធគិតជា kPa ត្រូវប្រើ L·kPa·mol⁻¹·K⁻¹ (សូមមើលផ្នែកទី ៤.៦) ។
- កុំច្រឡំ៖ តម្លៃ ពីរនេះមិនដូចគ្នាទេ ព្រោះខ្នាតខុសគ្នា ។ កុំប្រើ ជាមួយ kPa ។
- ទម្រង់បំប្លែង៖ (ពី ),
៣.៤ បន្សាយឧស្ម័ន
និយមន័យ ៖ ចលនារបស់ភាគល្អិត ពីតំបន់ដែលមានកំហាប់ខ្ពស់ ទៅតំបន់ដែលមានកំហាប់ទាប ហៅថា បន្សាយ ។
ឧទាហរណ៍ពីជីវិត ៖ សារធាតុសម្អាតផ្ទះបាយ ឬបន្ទប់ទឹក មានសូលុយស្យុងសូដ្យូមអ៊ីដ្រូកស៊ីត (NaOH) ឬសូលុយស្យុងឧស្ម័នអាម៉ូញ៉ាក (NH₃) ។ ពេលយើងបើកគម្របដបទឹកអាម៉ូញ៉ាក ក្លិនឧស្ម័នអាម៉ូញ៉ាកសាយភាយពេញបន្ទប់ ។ មូលហេតុគឺ ម៉ូលេគុលដែលមានក្លិន ធ្វើដំណើរដោយល្បឿនលឿនទៅគ្រប់កន្លែង ហើយរាយជាមួយម៉ូលេគុលឧស្ម័នក្នុងខ្យល់ ។
ក្នុងពេលបន្សាយ សារធាតុពីរផ្សេងគ្នា ផ្លាស់ពីតំបន់កំហាប់ខ្ពស់ទៅតំបន់កំហាប់ទាប ។ ឧស្ម័នដែលស្រាលអាចបន្សាយលឿនជាងឧស្ម័នធន់ ។ ដោយ NH₃ ស្រាលជាង HCl វាបន្សាយលឿនជាង HCl ហើយបង្កើតជាអង្គធាតុរឹង (NH₄Cl) នៅក្បែរដប HCl ។
[UNCLEAR: «សារធាតុសំអាតផ្ទះបាយ ឬបន្ទប់ទឹក កាត់ចេញ» — the verb between «បន្ទប់ទឹក» and «ចេញ» is low-confidence]
៣.៥ រំហួរឧស្ម័ន
និយមន័យ ៖ ការផ្លងកាត់របស់ភាគល្អិតឧស្ម័ន តាមរន្ធតូច ឬចន្លោះប្រហោងតូច ហៅថា រំហួរ ។
សៀវភៅបង្ហាញឧទាហរណ៍ ៖ សំបកកង់ដែលមានរន្ធតូច ។ ខ្យល់នៅក្នុងកង់មានសម្ពាធខ្ពស់ ហើយហូរចេញតាមរន្ធតូចទៅខាងក្រៅដែលមានសម្ពាធទាប ។
ភាពខុសគ្នារវាងបន្សាយ និងរំហួរ ៖
- បន្សាយ ៖ ឧស្ម័នពីររាយចូលគ្នាក្នុងចន្លោះបើក ។
- រំហួរ ៖ ឧស្ម័នមួយហូរចេញតាម រន្ធតូច ទៅកាន់ចន្លោះសម្ពាធទាប ។
[UNCLEAR: the phrase «ការផ្លង់កាត់នៃភាគល្អិតឧស្ម័ន» (opening of 2.2) — the first two words are low-confidence]
៣.៦ ច្បាប់ក្រាហាំនៃបន្សាយ
ច្បាប់ ៖ នៅសីតុណ្ហភាព និងសម្ពាធជាមួយគ្នា ល្បឿននៃរំហួរឧស្ម័ន ច្រាសសមាមាត្រទៅនឹងឫសការេនៃម៉ាសម៉ូលរបស់ឧស្ម័ន ។
ប្រវត្តិខ្លី ៖ ឆ្នាំ 1832 អ្នកវិទ្យាសាស្ត្រជនជាតិស្កុតឡេន ថូម៉ាសក្រាហាំ (Thomas Graham) បានសិក្សាឥទ្ធិពលនេះ ហើយកំណត់ថា «នៅសីតុណ្ហភាពនិងសម្ពាធជាមួយ ល្បឿននៃរំហួរឧស្ម័ន ច្រាសសមាមាត្រទៅនឹងឫសការេនៃម៉ាសម៉ូលរបស់ឧស្ម័ន» ។ បច្ចុប្បន្ននេះ គេស្គាល់វាថាជា ច្បាប់ក្រាហាំនៃបន្សាយ ។
សេចក្តីសង្ខេបក្នុងប្រអប់សង្ខេប (ទំព័រ 183) សរសេរបែបនេះ ៖ ល្បឿនបន្សាយរបស់ឧស្ម័ន ច្រាសសមាមាត្រនឹងឫសការេនៃ ដង់ស៊ីតេ ឬ ម៉ាសម៉ូល របស់ឧស្ម័ន ។
មូលហេតុ ៖ តាមទ្រឹស្តីស៊ីនេទិចនៃម៉ូលេគុល ភាគល្អិតឧស្ម័នដែលនៅសីតុណ្ហភាពដូចគ្នា មានថាមពលស៊ីនេទិចស្មើគ្នា ។ ដូច្នេះ ភាគល្អិតដែលមានម៉ាសម៉ូលតូច ត្រូវធ្វើដំណើរលឿនជាង ដើម្បីឲ្យថាមពលស៊ីនេទិចស្មើគ្នា ។
[UNCLEAR: the word before «សការេ» in «…ទៅនឹង…សការេនៃម៉ាសម៉ូល» — printed as a short word that should read «ឫសការេ» (square root); the initial letter is not legible with confidence]
៣.៧ ច្បាប់កាយលូយសាក់នៃការផ្សំមាស
ច្បាប់ ៖ នៅឆ្នាំ 1808 លោក យូសេប កាយលូយសាក់ (Joseph Gay-Lussac) បានរកឃើញថា បើគេរក្សាសីតុណ្ហភាព និងសម្ពាធឲ្យនៅថេរ ឧស្ម័នមានប្រតិកម្មសមាមាត្រនឹងចំនួនម៉ូលរបស់វា ។ ច្បាប់នេះហៅថា «ច្បាប់កាយលូយសាក់នៃការផ្សំមាស» ។
ឧទាហរណ៍ ៖ ឧស្ម័នអ៊ីដ្រូសែនក្លរួ កើតពីប្រតិកម្មរវាងឧស្ម័នអ៊ីដ្រូសែន និងឧស្ម័នក្លរ ។ កាយលូយសាក់បានបង្ហាញក្នុងពិសោធន៍ថា ឧស្ម័នអ៊ីដ្រូសែន 1 មាឌ មានប្រតិកម្មជាមួយឧស្ម័នក្លរ 1 មាឌ បង្កើតបាន 2 មាឌ ឧស្ម័នអ៊ីដ្រូសែនក្លរួ (រូបទី 3.4) ។
សមមាត្រមាឌ 1 : 1 : 2 នេះ គឺដូចគ្នានឹងសមមាត្រចំនួនម៉ូល ៖ 1 mol H₂ + 1 mol Cl₂ → 2 mol HCl ។
ចំពោះប្រតិកម្មរវាងឧស្ម័នអ៊ីដ្រូសែន និងឧស្ម័នអុកស៊ីសែន គេបានចំហាយទឹក ។ គីមីវិទូជនជាតិអ៊ីតាលី ស្តានីស្លាវកានីសារូ (Stanislao Cannizzaro) បានបង្ហាញថា អុកស៊ីសែនជាធាតុឌីអាតូម ដូច្នេះរូបមន្តទឹកគឺ H₂O ។ មុនពេលគេស្គាល់ម៉ាសអាតូម គីមីវិទូគ្រាន់តែកំណត់ទំហំភាគនៃទម្ងន់ប៉ុណ្ណោះ ។ ឧទាហរណ៍ ៖ 1 g នៃអ៊ីដ្រូសែនអាចមានប្រតិកម្មជាមួយ 8 g នៃអុកស៊ីសែន ដើម្បីបង្កើតទឹក ដូច្នេះគាត់សន្និដ្ឋានថា អាតូមអុកស៊ីសែនធ្ងន់ជាងអាតូមអ៊ីដ្រូសែន 8 ដង ។
[UNCLEAR: «ឱ្យនៅដើរ» — the word printed after «សម្ពាធឱ្យនៅ» is low-confidence; the glyphs look like ដ-ើ-រ but the context needs "constant"]
[UNCLEAR: «អុកស៊ីសែនជាធាតុឌីអាតូម» — the word after «ជាធាតុ» is low-confidence: it may read «ឌីអាតូម» (diatomic) or «អាតូម»]
[UNCLEAR: «ទំហំភាគទីនៃទម្ងន់» — this phrase before «មួយហើយ» is low-confidence; it is the book's wording for relative combining weights]
៣.៨ ច្បាប់ដាល់តុននៃសម្ពាធដោយភាគប្រែផ្នែក
នៅឆ្នាំ 1805 លោក ដាល់តុន បានបង្ហាញថា ក្នុងល្បាយនៃឧស្ម័ន ឧស្ម័ននីមួយៗប្រើសម្ពាធផ្ទាល់របស់វា ដូចជាវានៅតែឯង ដោយគ្មានឧស្ម័នដទៃនោះឡើយ ។ សម្ពាធរបស់ឧស្ម័ននីមួយៗក្នុងល្បាយ ហៅថា «សម្ពាធដោយភាគប្រែផ្នែក» ។
ច្បាប់ ៖ សម្ពាធសរុបនៃល្បាយឧស្ម័ន ស្មើនឹងផលបូកសម្ពាធដោយផ្នែកនៃឧស្ម័នដែលចូលផ្សំ ។
ឧទាហរណ៍ ៖ ក្នុងខ្យល់ អាសូត អុកស៊ីសែន និងឧស្ម័នផ្សេងទៀត សុទ្ធតែមានសម្ពាធដោយផ្នែករៀងៗខ្លួន ។ សម្ពាធខ្យល់សរុប 1 atm គឺជាផលបូកនៃសម្ពាធទាំងនោះ ។
[UNCLEAR: «សម្ពាធដាល់របស់វា» — the word between «សម្ពាធ» and «របស់វា» is low-confidence (meaning "its own", i.e. «ផ្ទាល់»); printed glyphs ambiguous]
៣.៩ មាឌម៉ូល និងលក្ខខណ្ឌស្តង់ដា (STP)
និយមន័យ ៖ មាឌ 22.42 L នេះ ហៅថា មាឌម៉ូល របស់ឧស្ម័នបរិសុទ្ធ ។ លក្ខខណ្ឌ 0°C និង 1 atm ហៅថា សីតុណ្ហភាព និងសម្ពាធស្តង់ដា (Standard Temperature and Pressure : STP) ។
ដូច្នេះ នៅ STP ៖
- ឧស្ម័នបរិសុទ្ធ 1 mol មានមាឌ 22.42 L ។
- មាឌនេះមិនអាស្រ័យលើប្រភេទឧស្ម័នទេ ៖ H₂, O₂, N₂ ឬ CO₂ សុទ្ធតែ 22.42 L ។
៣.១០ ច្បាប់អាវ៉ូកាដ្រូ
ច្បាប់ ៖ តាមច្បាប់អាវ៉ូកាដ្រូ សមមាត្រមាឌរបស់ឧស្ម័នពីរ នៅសីតុណ្ហភាព និងសម្ពាធដូចគ្នា គឺដូចគ្នាទៅនឹងសមមាត្រចំនួនម៉ូលនៃឧស្ម័នទាំងពីរនោះដែរ ។
ដូច្នេះ ក្នុងសមីការគីមី សមមាត្រមាឌរបស់ឧស្ម័ន គឺដូចគ្នានឹងសមមាត្រចំនួនម៉ូលនៃសារធាតុ ។ យើងអាចអានសមីការជាមាឌផ្ទាល់ ៖ 3 L H₂ + 1 L N₂ → 2 L NH₃ ។
៣.១១ ច្បាប់ឧស្ម័នបរិសុទ្ធ (សេចក្តីសង្ខេបទំព័រ 183)
ប្រអប់សេចក្តីសង្ខេបនៅទំព័រ 183 សរសេរឡើងវិញ ៖ ច្បាប់ឧស្ម័នបរិសុទ្ធ ពណ៌នាពីទំនាក់ទំនងគណិតវិទ្យានៃសម្ពាធ (P) មាឌ (V) សីតុណ្ហភាព (T) និងចំនួនម៉ូល (n) របស់ឧស្ម័ន ។
នេះជាទម្រង់ខ្លីជាងនិយមន័យនៅផ្នែក ៣.២ ៖ នៅទីនោះសៀវភៅសរសេរ «ទំនាក់ទំនងរវាង … (n) របស់ឧស្ម័ន» ហើយនៅទីនេះសរសេរ «ទំនាក់ទំនង គណិតវិទ្យា» ។ អត្ថន័យដូចគ្នា ៖ សមីការមួយភ្ជាប់បរិមាណបួន ។
៣.១២ បន្សាយ (សេចក្តីសង្ខេប)
ប្រអប់សង្ខេប ៖ ចលនារបស់ភាគល្អិត ពីតំបន់ដែលមានដង់ស៊ីតេខ្ពស់ ទៅតំបន់ដែលមានដង់ស៊ីតេទាប ហៅថា «បន្សាយ» ។
ចំណាំ ៖ នៅផ្នែក ៣.៤ សៀវភៅប្រើពាក្យ «កំហាប់» តែនៅទីនេះប្រើពាក្យ «ដង់ស៊ីតេ» ។ អត្ថន័យដូចគ្នា ៖ ភាគល្អិតផ្លាស់ពីកន្លែងច្រើនទៅកន្លែងតិច ។
៣.១៣ រំហួរ (សេចក្តីសង្ខេប)
ប្រអប់សង្ខេប ៖ ការផ្លងកាត់របស់ភាគល្អិតឧស្ម័ន តាមរន្ធតូច ឬចន្លោះប្រហោងតូច ហៅថា «រំហួរ» ។
ចំណាំ ៖ ពាក្យ «ផ្លងកាត់» (ឆ្លងកាត់) នៅទីនេះ គឺដូចពាក្យ «ផ្លង់កាត់» នៅផ្នែក ៣.៥ ។ ការសរសេរខុសគ្នាតិចតួច តែអត្ថន័យដូចគ្នា ។
៣.១៤ ច្បាប់ក្រាហាំនៃបន្សាយ (សេចក្តីសង្ខេប)
ប្រអប់សង្ខេប ៖ ល្បឿនបន្សាយរបស់ឧស្ម័ន ច្រាសសមាមាត្រនឹងឫសការេនៃ ដង់ស៊ីតេ ឬ ម៉ាសម៉ូល របស់ឧស្ម័ន ។
នេះជាទម្រង់ពេញលេញជាងនៅផ្នែក ៣.៦ ៖ សៀវភៅបន្ថែមពាក្យ «ដង់ស៊ីតេ» ។ ដោយសារដង់ស៊ីតេឧស្ម័នសមាមាត្រនឹងម៉ាសម៉ូល ការប្រើមួយ ឬមួយទៀតឲ្យលទ្ធផលដូចគ្នា ។
៣.១៥ ច្បាប់ដាល់តុននៃសម្ពាធដោយភាគ (សេចក្តីសង្ខេប)
ប្រអប់សង្ខេប ៖ សម្ពាធសរុបនៃល្បាយឧស្ម័ន ស្មើនឹងផលបូកសម្ពាធដោយភាគនៃឧស្ម័នដែលចូលផ្សំ ។
ចំណាំ ៖ ផ្នែក ៣.៨ ហៅថា «សម្ពាធដោយភាគប្រែផ្នែក» ហើយប្រអប់សង្ខេបហៅថា «សម្ពាធដោយភាគ» ។ ឈ្មោះខុសគ្នា តែបរិមាណដូចគ្នា ។