ការវិវត្តន៍នៃភាវៈរស់

អ្វីដែលរូបបង្ហាញ ៖ ឈុតឆាកបុរាណវិទ្យា (សម័យដើម) ដែលមានសត្វយក្សជាច្រើនរស់នៅជាមួយគ្នាក្នុងទេសភាពធម្មជាតិ ។ ស្លាក ៖ គ្មានស្លាក ។ ព្រួញ/លំដាប់ ៖ គ្មានព្រួញ ។ រូបភាពខាងលើនេះ ជាឈុតយក្សដែលរស់នៅលើផែនដីសម័យដើម ។ សព្វថ្ងៃនេះ ពូជល្អនយក្សទាំងអស់នោះវិនាសបាត់បង់អស់ទៅហើយ ។ នៅលើផែនដីមានប្រភេទភាវៈរស់យ៉ាងច្រើនអនេកដែលមនុស្សបានរកឃើញពីគ្នា ខ្លះជាសារពាង្គកាយច្រើនឬតូចក៏មាន មិនអាចពិនិត្យដោយខ្លួនទេបាន ខ្លះទៀតជាសារពាង្គកាយធំ ។

តើប្រភេទភាវៈរស់ទាំងអស់មានដើមកំណើតលើផែនដីដូចម្តេចដែរ ? សៀវភៅឆ្លើយសំណួរនេះជាពីរដំណាក់ ។ (១) តាមសាសនា ៖ អាទិទេពបង្កើតប្រភេទទាំងអស់ ហើយរូបរាងមិនផ្លាស់ប្តូរ ។ (២) តាមវិទ្យាសាស្ត្រ ៖ ភាវៈរស់ដំបូងមានរូបរាងងាយបំផុត ហើយវិវត្តបន្តបន្ទាប់រយៈពេលយូរអង្វែង បង្កើតបានជាប្រភេទផ្សេងៗសព្វថ្ងៃ ។ ភស្តុតាងសម្រាប់ដំណាក់ទី ២ គឺផូស៊ីល អំប្រុយយ៉ូង សរីរាង្គអម្បូរទូក និងម៉ូលេគុល ADN/ប្រូតេអ៊ីន (មេរៀនទី ២) ។

នៅពេលវិទ្យាសាស្ត្រមិនទាន់រីកចម្រើន គេតែងបកស្រាយចម្លើយនៃសំណួរខាងលើតាមសាសនាដោយពន្យល់ថា “អាទិទេពជាអ្នកបង្កើតប្រភេទភាវៈរស់ទាំងអស់នេះលើផែនដី” ។ តាំងពីកើតមករហូតដល់សព្វថ្ងៃនេះ រូបរាងភាវៈរស់ប្រភេទនីមួយៗមិនបានផ្លាស់បូរទេ ។

ផ្ទុយពីទស្សនៈដែលបានរៀបរាប់ខាងលើ ទ្រឹស្តីវិវត្តន៍សន្តាន ពិភពរស់បច្ចុប្បន្នជាផលនៃលំដាប់ប្រវត្តិលូតលាស់ដ៏យូរលង់មួយ ។ ពន្លកនៃគំនិតវិវត្តន៍មានតាំងពីយូរមកហើយ តែនៅដើមសតវត្សទី 19 ឡាម៉ាក (Lamarck)( 1744 - 1829) ជីវវិទូជនជាតិបារាំងបានបង្កើតទ្រឹស្តីទី 1 នៃវិវត្តន៍ ។ នៅពាក់កណ្តាលសតវត្សទី 19 ដាវីន (Darwin) អ្នកប្រាជ្ញអង់គ្លេសបានអះអាងថា ភាវៈរស់វិវត្តន៍ដោយការវិវត្តន៍ភាវៈរស់តាមច្បាប់ដ៏ត្រឹមត្រូវ ។ ចំណាំប្រៀបធៀបឡាម៉ាក និងដាវីន ។

មេរៀនទី ១ មានបួនផ្នែក ៖ (១) ការសង្កេតរបស់ដាវីន ; (២) ការសង្កេតនៅប្រជុំកោះកាឡាប៉ាកូស ; (៣) ការវិវត្ត ; (៤) ជម្រើសដោយធម្មជាតិ ។

ចប់មេរៀននេះ សិស្សអាច ☐ ពន្យល់ពីដើមកំណើតនៃភាវៈរស់លើផែនដី ។ ☐ រៀបរាប់ពីការសង្កេតរបស់ដាវីនដែលនាំឱ្យគាត់សន្និដ្ឋានពីភាវៈរស់វិវត្ត ។ ☐ បកស្រាយពីកត្តាដែលបណ្តាលឱ្យភាវៈរស់វិវត្តលើផែនដី ។ ☐ ពន្យល់ពាក្យ ៖ វិវត្តន៍ បម្រែបម្រួល លក្ខណៈបន្សំ ជម្រើសដោយធម្មជាតិ ។

ទោះមានបញ្ហាថា ភាវៈរស់ដំបូងកើតឡើងលើផែនដីដោយមានរូបរាងងាយបំផុត ។ បន្ទាប់មកឆ្លងកាត់រយៈពេលដ៏យូរអង្វែង ភាវៈរស់ដំបូងនេះវិវត្តទៅជាបន្តបន្ទាប់ ហើយបង្កើតបានភាវៈរស់ប្រភេទផ្សេងៗដែលមាននៅលើផែនដីសព្វថ្ងៃនេះ ។ ហេតុអ្វីគេហៅថា « រូបរាងងាយបំផុត » ? ព្រោះសារពាង្គកាយដំបូងមានរចនាសម្ព័ន្ធតិចតួច (កោសិកាមួយ ឬគ្មានស្នូល) ។ ការវិវត្តពីសាមញ្ញទៅស្មុគស្មាញ ត្រូវការពេលវេលាយូរ ព្រោះការផ្លាស់ប្តូរនីមួយៗកើតឡើងតែពីជំនាន់មួយទៅជំនាន់មួយ ។

នៅពាក់កណ្តាលសតវត្សទី 19 ដោយសំអាងលើភាពពិតនៃធម្មជាតិដែលមានភាពប្លែកៗ អ្នកប្រាជ្ញអង់គ្លេសម្នាក់ឈ្មោះ ឆាល ដាវីន បានបកស្រាយការវិវត្តតាមទ្រឹស្តីវិទ្យាសាស្ត្រមួយហៅថា ទ្រឹស្តីវិវត្តនៃភាវៈរស់បែបទ្រឹស្តីដាវីន ។ នៅខែធ្នូ ឆ្នាំ1831 ដាវីនដែលមានអាយុ22 ឆ្នាំ បានធ្វើដំណើរជុំវិញពិភពលោកតាមសំពៅមួយឈ្មោះប៊ីគីល (The beagle) ។ អស់រយៈពេលប្រហែល [UNCLEAR: លេខមិនបានបោះពុម្ព] ឆ្នាំ ក្នុងដំណើរផ្សងព្រេងដ៏យូរនេះ គាត់បានសិក្សាអំពីសត្វនិងរុក្ខជាតិនៅតំបន់ផ្សេងៗលើផែនដី ។ គាត់សង្កេតឃើញមានសត្វនិងរុក្ខជាតិដែលគាត់មិនធ្លាប់ឃើញពីមុន ។ ដាវីនបានចោទសួរខ្លួនឯងថា ហេតុអ្វីបានជាភាវៈរស់នៅទីនេះខុសពីភាវៈរស់នៅប្រទេសអង់គ្លេស ? តាមរយៈការសង្កេតនេះ ដាវីនបានបង្កើតពីកត្តាមួយចំនួនដែលធ្វើឱ្យភាវៈរស់វិវត្ត ។ អ្វីដែលរូបបង្ហាញ ៖ រូបថតចាស់ជាសខ្មៅ របស់បុរសម្នាក់ (ឆាល ដាវីន) ពាក់អាវមានកអាវខ្ពស់ មុខបែរទៅមុខ សក់រួញខ្លី និងមានពុកចង្ការ ។ រូបនេះនៅខាងស្តាំនៃទំព័រ ក្រោមកថាខណ្ឌទី១ ដោយមានអក្សរតូច « ដាវីន » នៅក្រោមរូប ។ ស្លាក ៖ ដាវីន ។ ព្រួញ/លំដាប់ ៖ គ្មានព្រួញ ។ ហេតុអ្វីត្រូវដឹងពីជីវប្រវត្តិខ្លីនេះ ? ព្រោះទ្រឹស្តីទាំងមូលកើតចេញពីការសង្កេតផ្ទាល់ ៖ អាយុ ២២ ឆ្នាំ ខែធ្នូ ១៨៣១ សំពៅ « ប៊ីគីល » ។ លេខទាំងនេះជាឆ្នាំសំខាន់ក្នុងការប្រឡង ។

ក្នុងការធ្វើដំណើរនេះ សំពៅឈ្មោះប៊ីគីល [UNCLEAR: ពាក្យបោះពុម្ពស្រអាប់] ជាច្រើនកន្លែងនៅតាមឆ្នេរសមុទ្រនៃអាមេរិចខាងត្បូង ។ ចេញពីកន្លែងនេះ សំពៅបានឆ្លងកាត់ទៅប្រជុំកោះ កាឡាប៉ាកូស (Galapagos) ។ ដាវីនធ្វើការសង្កេត អ្វីដែលរូបបង្ហាញ ៖ ផែនទីពិភពលោកទាំងមូល គូរជាសខ្មៅ ។ ផ្ទៃទឹកសមុទ្រជាពណ៌ប្រផេះខ្មៅ ហើយទ្វីបទាំងអស់ជាពណ៌ស ។ មានខ្សែបន្ទាត់ដាច់ៗជាច្រើនខ្សែដែលចេញពីអឺរ៉ុប ឆ្លងមហាសមុទ្រអាត្លង់ទិកទៅអាមេរិចខាងត្បូង ចុះទៅខាងក្រោមឆ្លងចុងទ្វីបអាមេរិច ឆ្លងមហាសមុទ្រប៉ាស៊ីហ្វិក ឡើងទៅអូស្ត្រាលី ឆ្លងមហាសមុទ្រឥណ្ឌា និងត្រឡប់មកអឺរ៉ុបវិញ ។ ខ្សែទាំងនោះបង្ហាញផ្លូវដំណើររបស់សំពៅ « ប៊ីគីល » ។ ស្លាក ៖ ឈ្មោះទ្វីបនិងមហាសមុទ្រជាភាសាអង់គ្លេស និងចំណុចកំណត់ខ្សែដំណើរ ។ ចំណងជើងក្រោមរូប ៖ រូបទី 1.1 ដំណើរតាមសំពៅរបស់ដាវីន ។ ព្រួញ/លំដាប់ ៖ ខ្សែដំណើរមានព្រួញតូចៗបង្ហាញទិសដៅចេញពីអឺរ៉ុប ឆ្លងអាត្លង់ទិកទៅខាងលិច បន្ទាប់មកឆ្លងប៉ាស៊ីហ្វិកទៅខាងលិចបន្ត ហើយត្រឡប់មកខាងកើតវិញ ។ អ្វីដែលរូបបង្ហាញ ៖ ផែនទីតូចមួយ នៃប្រជុំកោះកាឡាប៉ាកូស ដែលជាកោះភ្នំភ្លើងជាច្រើននៅក្នុងមហាសមុទ្រប៉ាស៊ីហ្វិក ខាងលិចប្រទេសអេក្វាទ័រ ។ នៅខាងស្តាំនៃរូបមានផែនទីតូចមួយទៀតបង្ហាញទីតាំងប្រជុំកោះនេះបើធៀបនឹងឆ្នេរអាមេរិចខាងត្បូង ។ កោះនីមួយៗមានឈ្មោះសរសេរនៅលើរូប ។ ស្លាក ៖ ឈ្មោះកោះនីមួយៗក្នុងប្រជុំកោះ និងឈ្មោះមហាសមុទ្រ ។ ចំណងជើងក្រោមរូប ៖ រូបទី 1.2 ដែនដីប្រជុំកោះ កាឡាប៉ាកូស ។ ព្រួញ/លំដាប់ ៖ គ្មានព្រួញ ។ នៅប្រទេសប្រេស៊ីល ដាវីនបានឃើញសត្វល្មិតដែលមានសណ្ឋានដូចជាហូបស្រមោច ដែលវារតែព្រៃពួកកងទីពមួយ ។ នៅប្រទេសអាសង់ទីន គាត់សង្កេតឃើញសត្វ (Sloth) ជាសត្វម្យ៉ាងដែលផ្លាស់ទីយឺតៗ ហើយវារស់នៅលើដើមឈើ ។ នៅទ្វីបអូស្ត្រាលី ដាវីនប្រទះឃើញសត្វម៉ូលូដ៏គួរអែម (Monotrème) ដែលវាពងបាញ់ពូជដោយរួមកហើយនៅតំបន់ផ្សេងទៀតនៃផែនដី ។ សព្វថ្ងៃនេះអ្នកវិទ្យាសាស្ត្របានរកឃើញសារពាង្គកាយដែលមានរូបរាងប្លែកៗមានចំនួនច្រើនជាងដាវីនស្គាល់ទៅទៀត ។ ដាវីនបានរកឃើញផូស៊ីលដែលជាឆ្អឹងរបស់សត្វដែលជាយូរណាស់មកហើយ ។ ផូស៊ីលជាសំណល់ប្រូតូស្ថាមដែលបន្សល់ដោយភាវៈរស់សម័យដើម ។ ផូស៊ីលខ្លះធ្វើឱ្យដាវីនឆ្ងល់ជាខ្លាំង ។ ឧទាហរណ៍ គាត់ឃើញផូស៊ីលដែលស្រដៀងនឹងសត្វស្លូត (Sloth) តែផូស៊ីលនេះធំជាងសត្វស្លូតដែលរស់នៅក្នុងសម័យកាល ។ គាត់បានសួរថា ក្នុងសម័យកាលដើម តើមានអ្វីកើតឡើងចំពោះសត្វធំៗ ? អ្វីដែលរូបបង្ហាញ ៖ រូបថតសខ្មៅរបស់អណ្តើកយក្សមួយ ក្បាលធំ ស្នូកខ្ពស់មូល ជើងធំរឹងមាំ កំពុងឈរលើដីខ្សាច់ ។ រូបនេះនៅខាងស្តាំនៃជួរអត្ថបទ ក្បែរកថាខណ្ឌ « នៅឆ្នាំ1835 » ។ ស្លាក ៖ គ្មានស្លាក ។ ព្រួញ/លំដាប់ ៖ គ្មានព្រួញ ។ នៅឆ្នាំ1835 សំពៅ “ ប៊ីគីល ” បានមកដល់ប្រជុំកោះកាឡាប៉ាកូស ។ ដាវីនបានសង្កេតឃើញថា នៅលើប្រជុំកោះទាំងនេះ មានប្រភេទសត្វក្មេចជាអណ្តើកយក្សដានដើម ។ លុះត្រឡប់មកដល់ប្រទេសអង់គ្លេសវិញ ដាវីនបានធ្វើការពិចារណាចាំចំពោះភាវៈរស់ដែលគាត់បានប្រទះឃើញក្នុងដំណើរជុំវិញពិភពលោក ។ បន្ទាប់មក គាត់ធ្វើការប្រៀបធៀបសារពាង្គកាយនៅប្រជុំកោះកាឡាប៉ាកូសនិងសារពាង្គកាយនៅកន្លែងផ្សេងៗទៀត ។ ក្រោយមកទៀត គាត់ប្រៀបធៀបភាវៈរស់នៅលើកោះផ្សេងៗនៅប្រជុំកោះកាឡាប៉ាកូស ។ ភាពដូចគ្នាខ្លះនិងភាពខុសគ្នាខ្លះរវាងភាវៈរស់ទាំងនេះធ្វើឱ្យគាត់ភ្ញាក់ផ្អើលយ៉ាងខ្លាំង ។ ដាវីនបានរកឃើញភាពដូចគ្នាជាច្រើនរវាងសារពាង្គកាយនៅប្រជុំកោះកាឡាប៉ាកូសនិងនៅអាមេរិចខាងត្បូង ។ បក្សីនិងរុក្ខជាតិនៅលើប្រជុំកោះមានភាពដូចគ្នាជាមួយបក្សីនិងរុក្ខជាតិនៅលើទ្វីបដែរ ។ តែដាវីនសង្កេតឃើញភាពខុសគ្នារវាងភាវៈរស់នៅប្រជុំកោះកាឡាប៉ាកូសនិងនៅលើទ្វីបផងដែរ ។ បង្ហាញនៅលើកោះកាឡាប៉ាកូសមានក្រុមដីខ្ពង់រាប [UNCLEAR: ពាក្យស្រអាប់] ដែលអាចធ្វើឱ្យវាតែងជួបនៅតាមមាត់សមុទ្រទឹកខ្លាំងដែលវាស៊ីសារាយសមុទ្រ ។ ចំណោកបង្ហាញនៅទ្វីបវិញមានក្រុមដីខ្ពង់តូចៗ ។ ក្រុមដីខ្ពង់តូចៗអាចឱ្យបង្ហាញតែងលើដើមឈើស៊ីផ្លែឈើនិងស៊ីករុក្ខជាតិបាន ។ អ្វីដែលរូបបង្ហាញ ៖ រូបថតសខ្មៅរបស់ជីងចក់ធំមួយ (អ៊ីគ្វាណា) កំពុងឡើងលើដើមឈើ ។ វាមានស្បែករឹងជាក្រឡាបន្ទះ ឆ្នូតពណ៌សនិងខ្មៅនៅលើកន្ទុយ និងមានក្រចកវែងៗនៅជើងទាំងបួន ។ ស្លាក ៖ ចំណងជើងក្រោមរូប ៖ រូបទី 1.4 បង្ហាញដីក ។ ព្រួញ/លំដាប់ ៖ គ្មានព្រួញ ។ អ្វីដែលរូបបង្ហាញ ៖ រូបថតសខ្មៅរបស់ជីងចក់ធំៗពីរក្បាល (អ៊ីគ្វាណាសមុទ្រ) កំពុងអង្គុយជិតគ្នាលើថ្ម ។ ស្បែករបស់វាជាក្រឡាបន្ទះរឹង មានបន្លាខ្លីៗនៅលើក្បាល និងខ្នង ។ ស្លាក ៖ ចំណងជើងក្រោមរូប ៖ រូបទី 1.5 បង្ហាញកប ។ ព្រួញ/លំដាប់ ៖ គ្មានព្រួញ ។ ចេញពីការសង្កេតនេះ ដាវីនបានទាញជាសម្មតិកម្មចាប់ពីប្រភេទសត្វរុក្ខជាតិនៅកោះមានដើមកំណើតចេញមកពីទ្វីប ។ ភាវៈរស់ទាំងនេះអាចផ្លាស់ទៅក្នុងសមុទ្រទៅពេលមានខ្យល់ព្យុះបក់បោកខ្លាំង ហើយអណ្តែតតាមសាត់តាមកំណាត់ឈើមកដល់លើកោះផ្សេងៗ ។ នៅពេលមកដល់លើកោះ វាធ្វើការបន្តពូជ ហើយក្នុងរយៈពេលដ៏យូរកន្លងមក សណ្ឋានពួកវាមានលក្ខណៈខុសពីបុព្វបុរសរបស់វានៅលើទ្វីប ។ នៅពេលដែលគាត់ធ្វើដំណើរឆ្លងពីកោះមួយទៅកោះមួយទៀតក្នុងប្រជុំកោះកាឡាប៉ាកូស ដាវីនបានសង្កេតឃើញភាពខុសគ្នារវាងភាវៈរស់លើកោះផ្សេងៗនៅប្រជុំកោះទាំងនេះ ។ អណ្តើកនៅលើកោះខ្លះមានស្នូករាបមូល ហើយនៅលើកោះខ្លះទៀត អណ្តើកមានស្នូកសំប៉ែត ។ ដោយគ្រាន់តែពិនិត្យមើលស្នូករបស់វា គេអាចដឹងថាអណ្តើកមកពីកោះណាមួយនៅប្រជុំកោះទាំងនេះ ។ ក៏ដូចជាអណ្តើកដែរ សត្វស្លាបមានលក្ខណៈខុសគ្នាពីកោះមួយទៅកោះមួយទៀតនៅប្រជុំកោះ ។ ជាពិសេសគេសង្កេតឃើញសត្វស្លាបទាំងអស់មានរូបរាងទំហំនិងចំពុះខុសៗគ្នា ។ ការពិនិត្យមើលបក្សី (ហ៊ីន Finch) ដែលមានរូបរាងដូចសត្វចាបបង្ហាញថា ចំពុះរបស់បក្សីទាំងនេះមានរូបរាងខុសគ្នាទៅតាមប្រភេទអាហារ ។ អ្វីដែលរូបបង្ហាញ ៖ គំនូរខ្មៅសចំនួនបួន នៃក្បាលបក្សីហ៊ីន តម្រៀបជាពីរជួរៗពីរក្បាល ។ ក្បាលទាំងបួនមានរាងស្រដៀងគ្នា តែចំពុះមានទំហំនិងរាងខុសៗគ្នាយ៉ាងច្បាស់ ។ ស្លាក ៖ ចំណងជើងក្រោមរូប ៖ រូបទី 1.6 រូបរាងផ្សេងៗនៃចំពុះបក្សីហ៊ីន ។ គ្មានស្លាកលើក្បាលនីមួយៗ ។ ព្រួញ/លំដាប់ ៖ គ្មានព្រួញ ។ លំដាប់អាន ៖ ឆ្វេងទៅស្តាំ លើចុះក្រោម ។ តាមរបបអាហារ ។ បក្សីដែលស៊ីសត្វល្មូន មានចំពុះធ្ងន់ និងរង្វាស់មូល ។ បក្សីដែលស៊ីគ្រាប់ជាអាហារមានចំពុះធំល្មមដែល ។ ដូច្នេះយើងសន្និដ្ឋានថា រូបរាងនិងទំហំរបស់ចំពុះជាតម្រូវការមួយដែលធ្វើឱ្យបក្សីអាចចិញ្ចឹមជីវិតនិងបន្តពូជទៅក្នុងបាន ។ រូបរាងចំពុះជាឧទាហរណ៍មួយនៃបន្សំ ។ បន្សំជាលក្ខណៈមួយដែលធ្វើឱ្យភាវៈរស់អាចរស់រានមានជីវិតនិងបន្តពូជបានសមស្របនឹងមជ្ឍដ្ឋានដែលមួយ ។ បន្សំរបស់សារពាង្គកាយខ្លះ ជួយឱ្យវាគេចផុតពីសត្រូវដែលស៊ីវា ដូចជារុក្ខជាតិខ្លះមានផ្លែពុលឬមានក្លិនអាក្រក់ សត្វដង្កូវដែលរស់នៅលើដើមឈើពណ៌ប្រផេះ វាមានពណ៌ប្រផេះដែរ ។ បើវារស់នៅលើដើមឈើពណ៌បៃតង វាមានពណ៌បៃតង ។ បន្សំខ្លះទៀតជួយរុក្ខជាតិក្នុងការបន្តពូជ ដូចជារុក្ខជាតិខ្លះមានផ្កាឆឹតឆាយទាក់ទាញសត្វល្មូន ។ កាលណាសត្វល្មូនមកទំលើផ្កា វាអាចបំណាំយកគ្រាប់លំអងទៅដាក់លើផ្កាមួយទៀតដែលជាហេតុបណ្តាលឱ្យមានការបង្កកំណើត ។ ការយល់ច្បាស់បន្ថែម ៖ បន្សំមិនមែនជា « ការខិតខំ » របស់សត្វទេ ។ វាជាលក្ខណៈដែលមាននៅក្នុងខ្លួនរួចហើយ (ដោយសារសែន) ហើយវាជួយឱ្យរស់រាន ។ ដូច្នេះ បន្សំអាចជា រូបរាង (ចំពុះ ស្នូក) ពណ៌ (ពណ៌ប្រផេះ/បៃតង) សារធាតុគីមី (ផ្លែពុល ក្លិនអាក្រក់) ឬឥរិយាបថ (ការទាក់ទាញសត្វល្មូនដោយផ្កា) ។

5.3.1 លក្ខណៈប្លែកៗនៃភាវៈរស់

5.3.2 ផូស៊ីល

5.3.3 ការសង្កេតនៅប្រជុំកោះកាឡាប៉ាកូស

5.3.3.1 ការប្រៀបធៀបជាមួយអាមេរិចខាងត្បូង

5.3.3.2 ការប្រៀបធៀបរវាងកោះនីមួយៗ

5.3.3.3 បន្សំ

បន្ទាប់ពីបានវិភាគទ្រឹប់មកដល់ប្រទេសអង់គ្លេសវិញ ដាវីននៅតែបន្តពិចារណាទៅលើអ្វីដែលគាត់បានឃើញ នៅពេលគាត់ធ្វើដំណើរនៅលើសំពៅ “ ប៊ីគីល ” ។ គាត់បានចំណាយពេលអស់ប្រហែល 20 ឆ្នាំក្នុងការប្រមូលផ្តុំព័ត៌មាន ពិភាក្សាជាមួយអ្នកវិទ្យាសាស្ត្រដទៃទៀតនិងពិចារណាគំនិតរបស់គាត់ ។ ដាវីនស្វែងយល់ពីបន្សំផ្សេងៗនៃភាវៈរស់នៅលើកោះកាឡាប៉ាកូស ។ គាត់បានធ្វើវិចារថា រុក្ខជាតិឬសត្វដែលមកទើរលើកោះកាឡាប៉ាកូស ជាដំបូងវាបានប្រែប្រួលមុខងារលក្ខណៈជីវិតដែលខុសពីលក្ខណៈជីវិតនៅលើទ្វីប ។ ដាវីនធ្វើសម្មតិកម្មថា ប្រភេទភាវៈរស់ទាំងនេះមានការប្រែប្រួលជាបន្តបន្ទាប់ ហើយមានបន្សំកាន់តែប្រសើរឡើងទៅនឹងមជ្ឍដ្ឋានថ្មី ។ ប្រែប្រួលជាបន្តបន្ទាប់នៅលក្ខណៈរបស់ភាវៈរស់មួយប្រភេទផ្លងកាត់រយៈពេលដ៏យូរអង្វែងហៅថាវិវត្តន៍ ។ តាមការសង្កេតនិងភស្តុតាងដែលគាត់ប្រមូលបាន ដាវីនសន្និដ្ឋានថា ឆ្លងកាត់រយៈពេលយ៉ាងយូរ ភាវៈរស់នៅលើកោះកាឡាប៉ាកូសមានការប្រែប្រួល ។ ប៉ុន្តែគាត់មិនបានដឹងថា ប្រែប្រួលនេះប្រព្រឹត្តទៅបែបដូចម្តេចទេ ។ បន្ទាប់ពីធ្វើការសង្កេតសត្វនិងរុក្ខជាតិ នៅពេលគាត់ធ្វើដំណើរតាមសំពៅ “ ប៊ីគីល ” ដាវីនក៏បានធ្វើការសង្កេតលើការបង្កើតពូជសត្វក្មេញរុក្ខជាតិដាំនៅតាមកសិដ្ឋានផ្សេងៗទៀត ។ ដាវីនសង្កេតឃើញថា ប្រភេទភាវៈរស់មួយៗមានពូជផ្សេងៗខុសគ្នាជាច្រើន ហើយពូជសត្វឬរុក្ខជាតិនីមួយៗនេះយកតបនឹងគម្រោងការរបស់មនុស្ស ។ ឧទាហរណ៍ ចំពោះសត្វគោមានពូជជាច្រើនដែរ ដូចជាពូជគោយកទឹកដោះ ពូជគោយកសាច់ . . . ។ ដាវីនសិក្សាអំពីលទ្ធផលនៃការជម្រើសសត្វក្នុងកសិដ្ឋាន ។ កសិករនៅប្រទេសអង់គ្លេសបានប្រើការជម្រើសនេះដើម្បីបង្កើតពូជថ្មីមួយដែលមានរាងធំធ្ងន់យ៉ាងឆាប់រហ័ស ។ ដាវីនខ្លួនឯងក៏ទទួលបានប្រដាប់ស្រូវកដែលមានកន្ទុយធំ ដូចជីត ។ ដោយវិធីការបង្កាត់ប្រដាប់ដែលមានកន្ទុយធំដូចជីតជាមួយគ្នាជាច្រើនជំនាន់ ។ អ្នកចិញ្ចឹមអាចទទួលបានប្រដាប់ដែលមានកន្ទុយកាន់តែធំ ។ អ្វីដែលរូបបង្ហាញ ៖ គំនូរសខ្មៅនៃសត្វព្រាបមួយ កំពុងឈរបែរខាង ។ កន្ទុយរបស់វាបើកធំជាកង្ហារមូល មានរោមវែងៗរាប់សិបសន្លាក់ ខ្ពស់ជាងក្បាលវា ។ ស្លាក ៖ ចំណងជើងក្រោមរូប ៖ រូបទី 1.7 ព្រាបមានកន្ទុយធំដូចជីត ។ ព្រួញ/លំដាប់ ៖ គ្មានព្រួញ ។ ក្នុងហ្វូងសត្វចិញ្ចឹមបូកនឹងចំការរុក្ខជាតិ មនុស្សអាចសង្កេតឃើញសត្វឬរុក្ខជាតិដែលបង្ហាញលក្ខណៈពិសេសខ្លះ ។ បើមនុស្សយល់ថា លក្ខណៈនេះមានអត្ថប្រយោជន៍ចំពោះខ្លួន មនុស្សក៏ជ្រើសរើសភាវៈរស់ទាំងនេះមកបង្កាត់ជាមួយគ្នា ហើយមិនឱ្យភាវៈរស់ដែលមានលក្ខណៈផ្សេងៗទៀតធ្វើការបន្តពូជឡើយ ។ ពីជំនាន់មួយទៅជំនាន់មួយ មនុស្សជ្រើសរើសតែសត្វឬរុក្ខជាតិដែលមានលក្ខណៈតាមតម្រូវការរបស់គេយកមកបង្កាត់ជាមួយគ្នា ។ ជម្រើសបានធ្វើឱ្យលក្ខណៈរបស់សត្វឬរុក្ខជាតិដែលមនុស្សចង់បានកាន់តែប្រសើរឡើងៗ ។ ដាវីនគិតថា មានដំណើរមួយដូចដំណើរជម្រើសសត្វឬរុក្ខជាតិដាំដោយលកើតឡើងក្នុងធម្មជាតិ ។ គាត់បានចោទសួរថា តើក្នុងធម្មជាតិជម្រើសនេះប្រព្រឹត្តទៅបែបដូចម្តេច ? ភាពខុសគ្នាសំខាន់រវាងជម្រើសពីរ ៖ ជម្រើសដោយមនុស្សមានគោលដៅច្បាស់លាស់ ហើយមនុស្សជាអ្នកសម្រេច ។ ជម្រើសដោយធម្មជាតិគ្មានគោលដៅទេ ៖ គ្មានអ្នកសម្រេច ។ អ្នកដែលសមស្របនឹងមជ្ឈដ្ឋានរស់រានបាន ហើយបន្តពូជ ។

5.4.1 វិចាររបស់ដាវីន

5.4.2 ជម្រើសដោយមនុស្ស

នៅឆ្នាំ1858 ដាវីននិងជីវវិទូម្នាក់ទៀតឈ្មោះ អាល់ហ្វ្រេដ វ៉ាឡាស (Alfred Russel wallace) បានផ្ញើសារមកដោយឡែកពីគ្នា ពីការប្រែប្រួលទៅនៃការវិវត្តក្នុងធម្មជាតិ ។ មួយឆ្នាំក្រោយមក ដាវីនពលីនាពិចលនការវិវត្តនៅក្នុងសៀវភៅដែលមានចំណងជើងថា “ ដើមកំណើតនៃប្រភេទ ” ។ ក្នុងសៀវភៅនេះ ដាវីនបានពន្យល់ថា វិវត្តន៍កើតឡើងដោយសារមានដំណើរនៃជម្រើសដោយធម្មជាតិ ។ ជម្រើសដោយធម្មជាតិជាដំណើរដែលឯកត្តៈមានបន្សំទៅនឹងមជ្ឍដ្ឋានប្រសើរជាងគេ អាចរស់រានមានជីវិតនិងធ្វើការបន្តពូជបានច្រើនជាងភាវៈរស់ដទៃទៀតក្នុងប្រភេទតែមួយ ។ ដាវីនបានសម្គាល់ឃើញថា ឯកត្តៈដែលមានឥទ្ធិពលលើជម្រើសដោយធម្មជាតិមានការបង្កើតកូនចៅច្រើនជាងគេ នូវបញ្ហាប្រឈមនឹងការប្រដែងដើម្បីរស់ និងបម្រែបម្រួល ។ ពាក្យគន្លឹះក្នុងនិយមន័យនេះ ៖ (១) បន្សំប្រសើរជាងគេ ; (២) រស់រាន និង បន្តពូជ ; (៣) ច្រើនជាងឯកត្តៈដទៃក្នុងប្រភេទតែមួយ ។ បើឯកត្តៈមួយរស់បានយូរ តែគ្មានកូន វាមិនមានឥទ្ធិពលលើជម្រើសទេ ។ ដាវីនបានសង្កេតឃើញថា ភាវៈរស់ប្រភេទនីមួយៗបង្កើតកូនចៅច្រើនលើសលប់ហួសអំពីបរិមាណអាហារនិងទីជម្រកនៅក្នុងដែលវារស់នៅ ។ ឧទាហរណ៍ ត្រីស្មុងមួយពងបានស៊ីវិត 28 លានក្នុងមួយជីវិតរបស់វា ។ ឃ្មុំមួយពងបានស៊ីវិត 5 លានក្នុងរយៈពេល 3 ឆ្នាំ ។ ចំពោះដំរីដែលជាសត្វមានកូនតិចជាងគេ ពីដំរីញីល្អមួយគូអាចបង្កើតកូនចៅដល់ទៅ 19 លានក្នុងរយៈពេល 750 ឆ្នាំ ។ សត្វល្មូនជើងមួយពងបានស៊ីវិតរាប់លាន ហើយស៊ីវិតទាំងនេះញាស់ហើយលូតលាស់ទាំងអស់ កូនវាទាំងអស់នឹងវាតទីលើរុក្ខជាតិនិងសត្វដទៃទៀត ។ តែដាវីនដឹងថា ការនេះមិនអាចកើតឡើងបានទេ ។ ហេតុអ្វីការនេះមិនកើតឡើង ? ព្រោះអាហារ ទីជម្រក និងសត្រូវមានកំណត់ ។ ដូច្នេះកូនចៅភាគច្រើនស្លាប់មុនពេលធំពេញវ័យ ។ នេះជាចំណុចចាប់ផ្តើមនៃការប្រដែងដើម្បីរស់ ។ លេខទាំងបួន (28 លាន ; 5 លាន ក្នុង 3 ឆ្នាំ ; 19 លាន ក្នុង 750 ឆ្នាំ) ជាលេខរបស់សៀវភៅ ត្រូវចងចាំឱ្យត្រូវ ។ ឯកត្តៈនៅក្នុងប្រភេទតែមួយអាចមានលក្ខណៈខុសគ្នាជាច្រើន ។ លក្ខណៈខុសគ្នារវាងឯកត្តៈនៅក្នុងប្រភេទតែមួយ ហៅថា បម្រែបម្រួល ។ ឧទាហរណ៍ គេយកគ្រាប់ស្រូវដែលនៅក្នុងកូនជាមួយគ្នាទៅសាបព្រោះដីដែលដូចគ្នា ហើយថែទាំដូចគ្នា ។ ដើមស្រូវដែលដុះអាចមានកម្ពស់ដើមចំនួនស្លឹក ចំនួនគូរ ចំនួនគ្រាប់ ទម្រង់ និងរីមាត្រស្លឹកខុសៗគ្នា ។ មានពូជនីងមានឈ្មោះក្នុងសម័យកតែមួយដែលត្រូវបានចែកជាដូចគ្នា ក៏មានមាឌ ទម្រង់ ល្បឿននៃការលូតលាស់ ស៊ីរ និងចំពុះមានភិនភាគខុសគ្នាជាច្រើន ។ សត្វល្មូនក្នុងប្រភេទតែមួយ សត្វខ្លះអាចស៊ីអាហារដែលសត្វខ្លះទៀតមិនអាចស៊ីបាន ។ សត្វល្មូនខ្លះទៀតមានពណ៌ខ្មៅដូចសត្វល្មូនផ្សេងទៀតក្នុងប្រភេទតែមួយ ។ ប្រភពនៃបម្រែបម្រួល ៖ បម្រែបម្រួលកើតពី (១) មូតាស្យុង (ការផ្លាស់ប្តូរភ្លាមៗនៃសែន) និង (២) ការបង្កាត់ឡើងវិញនៃសែនក្នុងពេលមេយូស និងពេលបង្កកំណើត (សូមមើល 5.5.6) ។ ភាវៈរស់បង្កើតសញ្ញាណក្រៃច្រើនហួសពីលទ្ធភាព ដែលលក្ខណៈនៃមជ្ឍដ្ឋានអាចទទួលបានដូចនេះ បណ្តាលឱ្យមានការប្រដែងរវាងភាវៈរស់ដើម្បីរស់រានមានជីវិត ។ ដាវីនសង្កេតឃើញថា មានការប្រដែងបីបែប ៖ ការប្រដែងរវាងភាវៈរស់ក្នុងប្រភេទខុសគ្នា ការប្រដែងរវាងភាវៈរស់ក្នុងប្រភេទតែមួយ និងការប្រយុទ្ធនឹងលក្ខណៈមិនប្រកបនៃមជ្ឍដ្ឋានរបស់នេះ ។ រុក្ខជាតិដាំត្រូវដុះប្រដេញជាមួយស្មៅព្រៃនិងបាលកសត្វចង្រៃ ។ ឧទាហរណ៍ បាលកសត្វត្រូវវិនាសដោយសត្វស្លាប ។ ឧទាហរណ៍: ចំពោះសត្វស្លាបខ្លះ គេប្រទះឃើញជាញឹកញាប់បន្តុការប្រយុទ្ធគ្នា ដើម្បីដណ្តើមកន្លែងធ្វើសំបុក ដណ្តើមទឹកដីដើម្បីរកអាហារ ។ ចំពោះប្រភេទជនិកសត្វវិញ គេសង្កេតឃើញមានការប្រយុទ្ធយ៉ាងខ្លាំងក្លារវាងសត្វឈ្មោលដើម្បីដណ្តើមសត្វញី ។ លក្ខណៈនេះតែងតែកើតចំពោះភាវៈរស់ដែលរស់នៅក្នុងលក្ខខណ្ឌក្តៅខ្លាំង ត្រជាក់ខ្លាំង ស្ងួតខ្លាំង ឬសើមខ្លាំង ។ ឧទាហរណ៍ នៅវាលខ្សាច់សាហារា ជីវិតពិតតែមិនមានភ្លៀងធ្លាក់ក្នុងរយៈពេលជាច្រើនឆ្នាំ ក៏នៅតែមានមីក្រូសារពាង្គកាយជាច្រើនរស់នៅ ។ នៅតំបន់អាកាសធាតុដើម្បី ទោះជាសីតុណ្ហភាពចុះដល់ 80°C ក្រោមសូន្យក៏ដោយ ក៏នៅតែមានប្រភេទសត្វនិងរុក្ខជាតិមួយចំនួនរស់នៅដែរ ។ ប្រភពនឹងលក្ខខណ្ឌដើម្បីបាននេះ ភាវៈរស់ទាំងនេះមានលក្ខណៈបន្សាំខ្លួនទៅនឹងលក្ខខណ្ឌជីវិត ។ ដាវីនសង្កេតឃើញថា បម្រែបម្រួលខ្លះធ្វើឱ្យការរស់នៅ រស់រានយ៉ាងប្រសើរទៅជំនាន់មួយទៀត ។ ឯកត្តជនដែលមានបម្រែបម្រួលនេះអាចរស់រានមានជីវិត ហើយបន្តពូជពូជបាន ។ បម្រែបម្រួលនេះត្រូវបានបញ្ជូនទៅកូនចៅជំនាន់ក្រោយ ។ កូនចៅជំនាន់ក្រោយនេះក៏អាចរស់រានមានជីវិត ធ្វើការបន្តពូជហើយបញ្ជូនលក្ខណៈមានប្រយោជន៍នេះទៅសន្តានក្រោយទៀត ។ ឆ្លងកាត់ជាច្រើនជំនាន់មក ឯកត្តជនភាគច្រើននៃប្រភេទមានលក្ខណៈមានប្រយោជន៍នេះ ។ ដូច្នេះមជ្ឈដ្ឋាន សិរីសារពាង្គកាយណាដែលមានលក្ខណៈអាចសម្របខ្លួននឹងមជ្ឈដ្ឋាន ឆ្លងកាត់តាមរយៈពេលដ៏យូរអង្វែងជាច្រើនជំនាន់ ក្លាយជាមេបាសម្រាប់ជំនាន់ក្រោយ ។ ដាវីនបានពន្យល់ថា ធម្មជាតិដោយធម្មជាតិនាំឱ្យមានការផ្លាស់បូរលក្ខណៈភាវៈរស់ ។ ចំពោះប្រយោជន៍ត្រូវបានប្រមូលផ្តុំ លក្ខណៈគ្មានប្រយោជន៍ត្រូវបាត់បង់ ។ អ្វីដែលរូបបង្ហាញ ៖ គំនូរពណ៌ធំពេញទំព័រ បង្ហាញវដ្តជីវិតរបស់អណ្ឌៈសមុទ្រ ចាប់ពីពងរហូតដល់អណ្ឌៈពេញវ័យដែលពងជំនាន់ថ្មី ។ រូបភាពរៀបជាប្រាំដំណាក់កាល ដោយក្នុងដំណាក់កាលនីមួយៗមានចំណងជើងខ្លីៗនិងបន្ទាត់ពន្យល់ជាភាសាខ្មែរ ។ ស្លាក ៖ មានប្រាំក្រុមស្លាក តាមលំដាប់ ៖

• « ការបង្កើតកូនចៅច្រើនហួសប្រមាណ » — អណ្ឌៈមួយពងបានស៊ីវិតជាច្រើន កូនអណ្ឌៈមិនអាចរស់រានមានជីវិតទាំងអស់ទេ ។
• « បម្រែបម្រួល » — កូនអណ្ឌៈទាំងនេះមានលក្ខណៈខុសគ្នា ។ ឧទាហរណ៍ អណ្ឌៈខ្លះធំជាងគេ ។
• « ប្រដែង » — មានការប្រដែងរវាងកូនអណ្ឌៈ ។ កូនអណ្ឌៈដែលធំជាងគេអាចគេចផុតពីសត្រូវដែលចង់ស៊ីវា ។
• « ជម្រើស » — បម្រែបម្រួលខ្លះ ដូចជាលក្ខណៈធំជាងគេ អាចជួយឱ្យអណ្ឌៈរស់រានមានជីវិតក្នុងមជ្ឍដ្ឋានរបស់វា ។
• « រស់រានមានជីវិតនិងបន្តពូជ » — មានតែអណ្ឌៈខ្លះអាចរស់រានមានជីវិតហើយធ្វើការបន្តពូជបាន ។ វាបញ្ជូនលក្ខណៈបន្សំនេះទៅជំនាន់ក្រោយ ។

ព្រួញ/លំដាប់ ៖ គ្មានព្រួញលេខ ។ លំដាប់តាមការរៀបរយរូប ៖

១) ពងអណ្ឌៈជាច្រើននៅលើដីខ្សាច់ កូនអណ្ឌៈញាស់ចេញមក ។

២) កូនអណ្ឌៈខ្លះមានទំហំខុសៗគ្នា (មួយធំជាងគេ) ។

៣) ក្តាមនិងសត្វស្លាបសមុទ្រចាប់ស៊ីកូនអណ្ឌៈដែលតូច ។

៤) អណ្ឌៈដែលធំជាងគេហែលចេញពីឆ្នេរ ចូលទៅក្នុងសមុទ្រ ដោយគេចផុតពីត្រីធំៗ ។

៥) អណ្ឌៈពេញវ័យវិលត្រឡប់មកឆ្នេរវិញ ហើយពងនៅលើដីខ្សាច់ ចាប់ផ្តើមវដ្តថ្មី ។ ចំណាំពាក្យ ៖ អត្ថបទសៀវភៅសរសេរថា « ធម្មជាតិដោយធម្មជាតិ » ដែលមានន័យថា ជម្រើសដោយធម្មជាតិ ។ យើងរក្សាពាក្យដើម ហើយពន្យល់បន្ថែម ។ ការផ្លាស់បូរលក្ខណៈមជ្ឈដ្ឋាននាំឱ្យភាវៈរស់មិនអាចលូតលាស់នឹងមជ្ឈដ្ឋានថ្មី ។ ដូច្នេះការផ្លាស់បូរនេះបណ្តាលឱ្យមានជម្រើសដោយធម្មជាតិ ។ ឧទាហរណ៍ ពូជរុក្ខជាតិម្យ៉ាងមិនអាចលូតលាស់ក្នុងដីដែលមានអាភាតទង់ដេងខ្ពស់ តែដោយសារបម្រែបម្រួលធ្វើឱ្យមានលក្ខណៈថ្មី គេឃើញពូជរុក្ខជាតិដែលនេះអាចលូតលាស់នៅក្នុងដីទង់ដេង ទោះជាក្នុងដីមានអាភាតទង់ដេងខ្ពស់ក៏ដោយ ។ ក្នុងករណីនេះ តើជម្រើសដោយធម្មជាតិធ្វើឱ្យកើតឡើងនូវរុក្ខជាតិដែលលូតលាស់ក្នុងដីមានអាភាតទង់ដេងខ្ពស់របៀបដូចម្តេច ? ឧទាហរណ៍ទី ២ (មេអំបៅក្នុងតំបន់ឧស្សាហកម្ម) ។ នៅតំបន់ឧស្សាហកម្មនៃទីក្រុងអឺរ៉ុប ដើមឈើស្លឹកឈើក្រៀបដោយដុំបាយអន្ធកាលព្រៅ ។ ចាប់ពីឆ្នាំកន្លងមក គេសង្កេតឃើញ 70 % នៃមេអំបៅមានពណ៌ស្រអាប់ ។ ការកើតនៃមេអំបៅពណ៌ស្រអាប់ប្រព្រឹត្តទៅក្នុងអំពីនៃជម្រើសធម្មជាតិ ដើម្បីការពារមេអំបៅទៅដល់នឹងបក្សីដែលស៊ីមេអំបៅ ។ ក្នុងតំបន់មិនមែនឧស្សាហកម្ម មេអំបៅមិនមានពណ៌ស្រអាប់ទេ ។ ហេតុអ្វីមេអំបៅខ្មៅរស់រានបាន ? ព្រោះនៅលើដើមឈើកំណែលខ្មៅ មេអំបៅខ្មៅមើលមិនឃើញ ដូច្នេះបក្សីស៊ីវាតិចជាង ។ មេអំបៅភ្លឺជាការសង្កេតឃើញច្បាស់ ដូច្នេះត្រូវស៊ីច្រើនជាង ។ ជម្រើសមិនបាន « បង្កើត » ពណ៌ខ្មៅទេ ៖ ពណ៌ខ្មៅមាននៅក្នុងពួករួចហើយ តែភាគរយរបស់វាកើនឡើង ។ បើគ្មានបម្រែបម្រួលទេ ឯកត្តជននៃប្រភេទមួយៗនឹងមានលក្ខណៈដូចគ្នាទាំងអស់ ។ ដូចនេះ ជម្រើសដោយធម្មជាតិមិនអាចកើតឡើងទេ ពីព្រោះឯកត្តជនទាំងអស់មានលទ្ធភាពស្មើគ្នាដើម្បីរស់រានមានជីវិតនិងបន្តពូជ ។ តើបម្រែបម្រួលកើតឡើងរបៀបដូចម្តេច ? ហេតុដូចម្តេចបានជាមេអំបៅចាប់បញ្ជូនបម្រែបម្រួលទៅសន្តានក្រោយ ? ដាវីនមិនអាចពន្យល់អំពីបូព៌ហេតុដែលបណ្តាលឱ្យបម្រែបម្រួលកើតឡើងបានទេ ។ ប៉ុន្តែដោយមានការរីកចម្រើននៃពន្ធុវិទ្យា អ្នកវិទ្យាសាស្ត្របានដឹងច្បាស់ថា បម្រែបម្រួលកើតឡើងដោយសារមូតាស្យុងនិងបន្សំថ្មីនៃសែន នៅពេលចែកកោសិកាមីយ៉ូស និងពេលបង្កកំណើត ធ្វើឱ្យលេចឡើងនូវលក្ខណៈថ្មី ។ មូតាស្យុងលេចឡើងដោយចៃដន្យក្នុងបណ្តាភាវៈរស់មួយ ។ លក្ខណៈដែលបណ្តាលមកពីមូតាស្យុងត្រូវបញ្ជូនពីជំនាន់មួយទៅជំនាន់មួយ ។

5.5.1 ការបង្កើតកូនចៅច្រើនហួសប្រមាណ

5.5.2 បម្រែបម្រួល

5.5.3 ការប្រដែងដើម្បីរស់

5.5.3.1 ការប្រដេញរវាងភាវៈរស់ក្នុងប្រភេទខុសគ្នា

5.5.3.2 ការប្រដេញរវាងភាវៈរស់ក្នុងប្រភេទតែមួយ

5.5.3.3 ការប្រយុទ្ធនឹងលក្ខខណ្ឌអាកាសធាតុមិនប្រកប

5.5.4 ជម្រើស

5.5.5 បំលាស់បូរមជ្ឈដ្ឋាន

ចម្លើយ ៖ ដំណើរការនេះត្រូវបានពន្យល់ជាជំហានៗនៅក្នុងផ្នែក ៦.២ ។

5.5.6 សែននិងជម្រើសដោយធម្មជាតិ

មេរៀនសង្ខេប

• នៅពេលធ្វើដំណើរតាមសំពៅ ដាវីនសង្កេតឃើញការរស់រាន្តជាច្រើន ផ្សេងៗគ្នាមានលក្ខណៈខ្លះក្នុងពីការរស់ស្ថិតនៅជាមួយគ្នា ។
• សត្វនិងរុក្ខជាតិនៅប្រជុំកោះកាឡាប៉ាកូសមានលក្ខណៈដូចគ្នា ជាមួយសត្វនិងរុក្ខជាតិនៅអាមេរិចខាងត្បូង ។ ដាវីនធ្វើសម្មតិកម្មថា ភាវៈរស់នៅលើកោះកាឡាប៉ាកូសមានដើមកំណើតនៅអាមេរិចខាងត្បូង ។
• ម្យ៉ាងទៀតភាវៈរស់មានលក្ខណៈខ្លះក្នុងសត្វពីការមួយទៅការមួយទៀត ។ លក្ខណៈដើមួយៗរបស់ភាវៈរស់ជាលក្ខណៈបន្សាំដែលអាចធ្វើឱ្យភាវៈរស់រស់រានមានជីវិតនិងបន្តពូជបាន ។
• ដាវីនបកស្រាយពន្យល់ថា សត្វឬរុក្ខជាតិដែលមកទើរលើកោះកាឡាប៉ាកូសប្រវយមុនពីនិងលក្ខខណ្ឌជីវិតខុសពីទីនេះ ។ ប្រភេទភាវៈរស់ទាំងនោះផ្លាស់បូរ ហើយឆ្លងកាត់តាមជំនាន់ជាច្រើនដោយមានលក្ខណៈបន្សាំទៅនឹងមជ្ឈដ្ឋានកន្លែងប្រសើរ ។ ការផ្លាស់បូរនៃប្រភេទភាវៈរស់នេះ ហៅថាការវិវត្ត ។
• បម្រែបម្រួលជាភាពខុសគ្នារវាងឯកត្តជនក្នុងប្រភេទតែមួយ ។
• ដាវីនពន្យល់ថា ឆ្លងកាត់រយៈពេលដ៏យូរ ជម្រើសដោយធម្មជាតិនាំឱ្យលក្ខណៈនៃប្រភេទផ្លាស់បូរ ។ បម្រែបម្រួលមានប្រយោជន៍ត្រូវបានប្រមូលផ្ទុកជាបន្តបន្ទាប់ចំពោះប្រភេទភាវៈរស់មួយ ។ ឯបម្រែបម្រួលគ្មានប្រយោជន៍ត្រូវបាត់ទៅវិញ ។
• ការផ្លាស់បូរមជ្ឈដ្ឋាននាំឱ្យមានជម្រើសដោយធម្មជាតិ ។

ចប់មេរៀននេះ សិស្សអាច ☐ បង្ហាញពីភស្តុតាងដែលបញ្ជាក់ថាភាវៈរស់វិវត្ត ។ ☐ ពន្យល់ពីអំពីរបៀបចំណាត់ថ្នាក់ និងសែស្រឡាយនៃភាវៈរស់ ។

តើសព្វថ្ងៃនេះ នៅមានជម្រើសដោយធម្មជាតិទៀតដែរឬទេ ? ភស្តុតាងជាច្រើនបានបញ្ជាក់ថា សព្វថ្ងៃនេះ នៅមានជម្រើសដោយធម្មជាតិនេះទៀត ។ ឧទាហរណ៍ តើមានអ្វីកើតឡើង នៅពេលដែលយើងប្រើថ្នាំសម្លាប់សត្វល្អិតច្រើន ? កាលណាយើងប្រើថ្នាំសម្លាប់សត្វល្អិតមួយប្រភេទនៅក្នុងអាការមួយជាលើកដំបូង ថ្នាំនេះសម្លាប់សត្វល្អិតបានស្ទើរតែទាំងអស់ តែសត្វល្អិតខ្លះមានលក្ខណៈធន់នឹងសារធាតុនេះ ។ សត្វល្អិតទាំងនេះអាចរស់រានមានជីវិត ។ សត្វល្អិតដែលរស់រានមានជីវិត ធ្វើការបន្តពូជ ។ វាបញ្ជូនលក្ខណៈធន់នឹងថ្នាំសម្លាប់សត្វល្អិតទៅកូនចៅជំនាន់ក្រោយ ដែលធ្វើការបន្តពូជជាបន្តទៀត ។ គ្រប់ពេលប្រើថ្នាំសម្លាប់សត្វល្អិត គេសង្កេតឃើញតែសត្វល្អិតដែលអាចធន់នឹងថ្នាំប្រភេទនេះ អាចរស់រានមានជីវិតនិងបន្តពូជបាន ។ ច្រើនជំនាន់បន្ទាប់មក សត្វល្អិតភាគច្រើនដែលរស់នៅក្នុងអាការនោះ មានលក្ខណៈធន់នឹងប្រភេទថ្នាំសម្លាប់សត្វល្អិតនេះ ។ ដូច្នេះប្រភេទថ្នាំសម្លាប់សត្វល្អិតនេះ គ្មានប្រសិទ្ធភាពក្នុងការសម្លាប់សត្វល្អិតទៀតទេ ។ ការលេចឡើងនូវលក្ខណៈធន់នឹងថ្នាំសម្លាប់សត្វល្អិតមួយប្រភេទ ជាភស្តុតាងដែលគាំទ្រទ្រឹស្តីវិវត្តរបស់ដាវីន ។ តាំងពីពេលមួយដាវីនរលឹក អ្នកវិទ្យាសាស្ត្របានរកឃើញភស្តុតាងមួយចំនួនដែលគាំទ្រទ្រឹស្តីវិវត្តរបស់ដាវីន ។ [UNCLEAR: ជួសុល] ការលូតលាស់អំប្រុយយ៉ូងនៃសត្វប្រភេទផ្សេងៗ កាយវិភាគវិទ្យាប្រៀបធៀប (ដែលបង្ហាញអំពីទម្រង់ស្រដៀងនៅសារពាង្គកាយរបស់ភាវៈរស់) បានផ្តល់នូវភស្តុតាងដែលបញ្ជាក់ថា ភាវៈរស់វិវត្តឆ្នាំងកាត់រយៈពេលដ៏យូរលង់មួយ ។ ភស្តុតាងប្រាំបែបដែលមេរៀននេះបង្ហាញ ៖

1. ផូស៊ីល (ផ្នែក ១.១) ។
2. ការលូតលាស់អំប្រុយយ៉ូង (ផ្នែក ១.២) ។
3. ភាពដូចគ្នានៃរូបរាងសារពាង្គកាយ និងសរីរាង្គអម្បូរទូក (ផ្នែក ១.៣) ។
4. ម៉ូលេគុលប្រូតេអ៊ីន (ផ្នែក ២.១) ។
5. ម៉ូលេគុល ADN (ផ្នែក ២.២) ។

តាមការវិនិច្ឆ័យផូស៊ីល អ្នកវិទ្យាសាស្ត្រអាចដឹងពីការផ្លាស់ប្តូររូបរាងកាយជាដំណាក់កាលនីមួយៗរបស់ភាវៈរស់ពីអតីតកាល ។ ផូស៊ីលបង្ហាញថា ភាវៈរស់មួយមុនមានលក្ខណៈខុសគ្នាពីភាវៈរស់សព្វថ្ងៃ ។ អ្វីដែលរូបបង្ហាញ ៖ រូបថតគ្រោងឆ្អឹងដាយណូស័រ (ផូស៊ីល) ដែលដាក់តាំងនៅក្នុងសារមន្ទីរ ។ គ្រោងឆ្អឹងមានក្បាលធំ ឆ្អឹងខ្នងវែងកោង ឆ្អឹងជើងក្រោយធំខ្លាំង និងកន្ទុយវែង ។ ស្លាក ៖ គ្មានស្លាក ។ ព្រួញ/លំដាប់ ៖ គ្មានព្រួញ ។ បើយើងប្រៀបធៀបសារពាង្គកាយសត្វផ្សេងគ្នា ពេញវ័យនៃផ្នែកជាប់គ្នា (ត្រី អំភីប៊ីយ៉ាង (អំភីប) ល្អិនបក្សី និងថនិកសត្វ) យើងសង្កេតឃើញថា សារពាង្គកាយទាំងនោះមានលក្ខណៈខុសគ្នាខ្លះ ។ តែបើយើងពិនិត្យមើលដំណាក់ដំបូងៗនៃការលូតលាស់អំប្រុយយ៉ូងក្នុងផ្នែកជាប់គ្នារបស់សត្វផ្សេងគ្នា យើងឃើញមានភាពដូចគ្នា ។ អំប្រុយយ៉ូងសត្វផ្សេងគ្នាទាំងអស់មានរូបរាងស្រដៀងគ្នា ដូចជាមានកន្ទុយ ពងប៉ង់អវយវៈនិងរង្វង់សរសៃនៅសងខាងដើមក ។ ដូច្នេះនៅដំណាក់នេះអំប្រុយយ៉ូងមានភាពដូចគ្នាណាស់ ។ សិរីរាង្គក្នុងរបស់អំប្រុយយ៉ូងក៏ដូចគ្នាដែរ ដំបូងមានពពីស្ត្រីងខ្លួង បន្ទាប់មកវាវិវត្តទៅជាស្ត្រីងខ្លួងដែលកើតឡើងពីស្ត្រីងខ្លួង ប្រដាប់របត់ឈាមទៅលូតល្មមដូចត្រី តម្រងនាមក៏មានទម្រង់ដូចគ្នា ហើយមានលក្ខណៈដូចគ្នាជាច្រើនទៀត ។ ក្នុងដំណាក់លូតលាស់ ភាពដូចគ្នារវាងអំប្រុយយ៉ូងនៃផ្នែកជាប់គ្នារបស់សត្វផ្សេងគ្នាកាន់តែច្បាស់ ។ ហើយលក្ខណៈពិសេសនៃផ្នែកនីមួយៗលេចឡើងកាន់តែច្បាស់ ។ ឧទាហរណ៍ ចំពោះបង្គា ទន្សាយ និងមនុស្សរង្វើសកីផ្សារភាពគ្នា ។ ខួរក្បាលនៃអំប្រុយយ៉ូងមនុស្សមានខួរផំដែលលូតលាស់ខ្លាំង ម្រាមទាំងជាប់គ្នារបស់អវយវៈកើតឡើង ។ ចំណែកអំប្រុយយ៉ូងត្រីវិញ មានកតិកល្បូយ ។ ដូចនេះនៅដំណាក់លូតលាស់នៃអំប្រុយយ៉ូងនីមួយៗ លក្ខណៈពិសេសនៃផ្នែកលំដាប់និងប្រភេទលេចឡើង ។ ភាពដូចគ្នានៃអំប្រុយយ៉ូងសត្វផ្សេងគ្នាបង្ហាញថា ប្រភេទផ្សេងៗនៃសត្វផ្សេងគ្នាវិវត្តចេញមកពីបុព្វបុរសរួមតែមួយដូចគ្នា ។ អ្វីដែលរូបបង្ហាញ ៖ រូបគំនូរជួរដេកបញ្ឈរ បង្ហាញអំប្រុយយ៉ូងនៅដំណាក់កាលដំបូងនៃសត្វឆ្អឹងកងបួនប្រភេទ (ត្រី អំភីប បក្សី និងថនិកសត្វ) ។ អំប្រុយយ៉ូងទាំងនោះមានរាងកោងដូចគ្នា មានកន្ទុយ និងមានស្នាមប្រហោងពងប៉ង់នៅសងខាងក ។ ស្លាក ៖ គ្មានស្លាកអក្សរ ។ ព្រួញ/លំដាប់ ៖ គ្មានព្រួញ ។ អំប្រុយយ៉ូងតម្រៀបជាជួរឈរពីឆ្វេងទៅស្តាំ ដើម្បីប្រៀបធៀបភាពដូចគ្នា ។ ជាយូរមកហើយ អ្នកវិទ្យាសាស្ត្របានប្រៀបធៀបរូបរាងសារពាង្គកាយនៃប្រភេទភាវៈរស់ផ្សេងៗ ដើម្បីរកភស្តុតាងបញ្ជាក់ពីការវិវត្ត ។ សារពាង្គកាយទាំងអស់នោះជាសត្វឬរុក្ខជាតិក៏ សុទ្ធតែបង្កើតកោសិកា ។ នេះបង្ហាញថា ភាវៈរស់ទាំងអស់លើផែនដីមានដើមកំណើតពីបុព្វបុរសតែមួយ ។ អ្វីដែលរូបបង្ហាញ ៖ រូបគំនូរឆ្អឹងអវយវៈខាងមុខ (ដៃ ឬជើងមុខ) របស់សត្វឆ្អឹងកងខ្នងប្រាំប្រភេទ ដែលតម្រៀបជាជួរដេកពីលើចុះក្រោម ។ ឆ្អឹងនីមួយៗមានរូបរាងនិងនាទីខុសគ្នា (ដើរ ហែល ហើរ ចាប់កាន់) តែមានផ្នែកឆ្អឹងដូចគ្នាតម្រៀបក្នុងលំដាប់តែមួយ ។ ស្លាក ៖ ឈ្មោះសត្វនៅខាងឆ្វេង (គោ ដុលហ្វីន បក្សី ប្រចៀវ មនុស្ស) និងស្លាកឆ្អឹងនៅខាងស្តាំ ៖ ឆ្អឹងដងកាំបិត ; ឆ្អឹងដើមដៃ ; ឆ្អឹងកដៃ ; ឆ្អឹងម្រាមដៃ ; ឆ្អឹងស្លាបប្រចៀវ ។ ព្រួញ/លំដាប់ ៖ គ្មានព្រួញ ។ ឆ្អឹងដែលត្រូវគ្នានៅតាមជួរឈរបញ្ឈរ ដើម្បីបង្ហាញថាវាជាឆ្អឹងដូចគ្នា ។ ម្យ៉ាងទៀតសត្វឆ្អឹងកងទាំងអស់មានរូបរាងដូចគ្នា គឺមានស៊ីមេទ្រីពីរខាង ឆ្អឹងខ្នង លលាដ៏ក្បាល ខួរក្បាល ខួរឆ្អឹងខ្នង និងអវយវៈ ។ យើងពិនិត្យមើលឆ្អឹងអវយវៈមុខរបស់សត្វឆ្អឹងកងផ្សេងៗ ដូចជាឆ្អឹងស្លាបបក្សី ឆ្អឹងព្រុយដុលហ្វីន និងឆ្អឹងដៃមនុស្ស ។ ដៃមនុស្ស ស្លាបបក្សី ព្រុយដុលហ្វីនមានរូបរាងនិងនាទីខុសគ្នាណាស់ តែវាផ្នែងឡើងដោយផ្នែកដូចគ្នា ដែលស្ថិតនៅក្នុងប្លង់តែមួយគឺ ឆ្អឹងដើមដៃ ឆ្អឹងកន្លាស់កដៃ ឆ្អឹងកដៃ និងឆ្អឹងម្រាមដៃ ។ នៅដំណាក់អំប្រុយយ៉ូង ឆ្អឹងទាំងនេះមានដើមកំណើតពីពងបង្ហាញដូចគ្នា ហើយតម្រៀបនៅក្នុងប្លង់តែមួយ ។ ឆ្អឹងអវយវៈមុខរបស់ម្នាក់ៗនៃសត្វឆ្អឹងកងជាសិរីរាង្គអម្រោះពួក ។ រូបផ្នែកឆ្អឹងអវយវៈព្រាយក៏ស្ថិតនៅក្នុងប្លង់តែមួយគឺ ឆ្អឹងភ្លៅ ឆ្អឹងស្មង ឆ្អឹងកន្ទុយជើង ឆ្អឹងម្រាមជើង និងឆ្អឹងកជើង ។ ប្រព័ន្ធប្រសាទផ្នែកខាងជាប់នៃសត្វឆ្អឹងកងក៏ជាសិរីរាង្គអម្រោះពួកដែរ ។ វាមានទំហំនិងរូបរាងខុសគ្នា តែវាមានផ្នែកផ្សេងៗដូចគ្នា ហើយមានប្រភពដូចគ្នានៅដំណាក់អំប្រុយយ៉ូង ។ ភាពប្លែកគ្នានៃអវយវៈមុខនិងសិរីរាង្គខ្លះទៀត ជាភស្តុតាងបង្ហាញថា សត្វឆ្អឹងកងទាំងអស់មានបុព្វបុរសរួមតែមួយ តែវិវត្តស្របតាមមជ្ឈដ្ឋានរស់នៅនិងនាទីខុសៗគ្នារបស់វា ដូចជាហែល ហើរ ដើរនិងចាប់កាន់ ។ ភាពខុសគ្នារវាងសរីរាង្គអម្បូរទូក និងសរីរាង្គអំពិប៊ីយ៉ុង ។

ផូស៊ីល ការលូតលាស់អំប្រុយយ៉ូង និងរូបរាងដូចគ្នានៃសារពាង្គកាយផ្តល់ភស្តុតាងបញ្ជាក់ថា ភាវៈរស់វិវត្ត ។ អ្នកវិទ្យាសាស្ត្របានប្រើភស្តុតាងទាំងនេះដើម្បីទាញយកសេចក្តីសន្និដ្ឋានថា តើសារពាង្គកាយមួយមានទំនាក់ទំនងសែស្រឡាយដូចម្តេច ជាមួយសារពាង្គកាយមួយទៀត ។ សព្វថ្ងៃនេះ អ្នកវិទ្យាសាស្ត្របានប្រើវិធីពិសោធន៍មួយទៀតដើម្បីសិក្សាទំនាក់ទំនងសែស្រឡាយរវាងប្រភេទផ្សេងៗ ។ គឺការប្រៀបធៀបរចនាសម្ព័ន្ធនៃ DNA និងម៉ូលេគុលប្រូតេអ៊ីននៃប្រភេទភាវៈរស់ផ្សេងៗ ។ ការប្រៀបធៀបភស្តុតាងទាំងនេះ (ម៉ូលេគុល DNA ម៉ូលេគុលប្រូតេអ៊ីន ផូស៊ីល ការលូតលាស់អំប្រុយយ៉ូង និងរូបរាងសារពាង្គកាយ) ដើម្បីទាញរកទំនាក់ទំនងសែស្រឡាយរវាងប្រភេទផ្សេងៗនៃភាវៈរស់ ។ រុក្ខជាតិ សត្វ និងមនុស្ស បង្កើតពីអាស៊ីតអាមីណេ 20 ប្រភេទដូចគ្នា ។ ដូច្នេះហើយបានជាសត្វទីណាស៊ីអាចបំបែកប្រូតេអ៊ីនរុក្ខជាតិជាអាស៊ីតអាមីណេ ហើយយកអាស៊ីតអាមីណេទាំងនេះមកសំយោគជាប្រូតេអ៊ីនផ្ទាល់របស់វា ។ តាមរបៀបនេះដែរ បាក់តេរីដែលចាប់រាសីតិនៃមនុស្សក៏អាចចិញ្ចឹមជីវិតដោយស្រូបយកសារធាតុចិញ្ចឹមពីមនុស្ស ។ ជង់ទឹកនោមផ្អែមអាចបញ្ចុះមកពីកង្វះអាមីណូអាស៊ីតស៊ីស្ទីន ។ គេអាចព្យាបាលមនុស្សដែលកើតជំងឺទឹកនោមផ្អែមបាន ដោយចាក់អាមីណូអាស៊ីតស៊ីស្ទីនដែលសំយោគដោយសត្វជ្រូកឬសត្វគោក្នុងខ្លួនអ្នកជំងឺ ។ ប្រសិទ្ធភាពនៃការប្រៀបធៀបអាមីណូអាស៊ីតស៊ីស្ទីននៃសត្វផ្សេងៗចំនួនច្រើនសុទ្ធតែបង្ហាញថា ទម្រង់អាមីណូអាស៊ីតស៊ីស្ទីនក្នុងផ្នែកចំនួនមានលក្ខណៈស្រដៀងគ្នា ។ អាមីណូអាស៊ីតនៃផ្នែកចំនួនសត្វ ជាប្រូតេអ៊ីនដែលមានអាស៊ីតអាមីណេចំនួន 51 ។ ប្រូតេអ៊ីននេះបង្កើតឡើងពីច្រវាក់ពីរខ្សែគឺច្រវាក់ α និងច្រវាក់ β ។ អាមីណូអាស៊ីតនៃផ្នែកចំនួនមានតំណលំដាប់អាស៊ីតអាមីណេដូចគ្នា ។ ក្នុងចំណោមអាស៊ីតអាមីណេទាំង 51 មានតែអាស៊ីតអាមីណេប៉ុណ្ណោះដែលអាចប្រែប្រួលខុសគ្នាពីប្រភេទមួយទៅប្រភេទមួយទៀតគឺ អាស៊ីតអាមីណេទី 8 ទី 9 និងទី 10 ។ អ្វីដែលរូបបង្ហាញ ៖ រូបគំនូរតាងច្រវាក់ប្រូតេអ៊ីនពីរខ្សែ គឺច្រវាក់ α (ខាងលើ) និងច្រវាក់ β (ខាងក្រោម) ។ អាស៊ីតអាមីណេនីមួយៗតាងដោយរង្វង់ ។ លេខ 6 7 8 9 10 11 19 20 21 30 បង្ហាញទីតាំងអាស៊ីតអាមីណេនៅលើច្រវាក់ ។ ច្រវាក់ទាំងពីរភ្ជាប់គ្នាដោយស្ពានពីរ (នៅចន្លោះទីតាំង 6-7 និង 19-20) ។ ស្លាក ៖ α ; β ; លេខ 6, 7, 8, 9, 10, 11, 19, 20, 21, 30 ; អាស៊ីតអាមីណេ ។ ព្រួញ/លំដាប់ ៖ គ្មានព្រួញ ។ រង្វង់តម្រៀបជាខ្សែបន្តបន្ទាប់ ហើយខ្សែទាំងពីរឆ្លងកាត់គ្នាបង្កើតជារូបរាងស្មុគស្មាញ ។ ដោយវាមានទម្រង់និងនាទីដូចគ្នា អាមីណូអាស៊ីតនៃសារពាង្គកាយរបស់ប្រភេទផ្សេងៗ ក្នុងផ្នែកចំនួនជាម៉ូលេគុលអាមីណូ ។ លក្ខណៈនេះបញ្ជាក់អំពីទំនាក់ទំនងសែស្រឡាយរវាងប្រភេទ ។ ដោយអាំងស៊ូលីនជាមួយម៉ូលេគុលប្រូតេអ៊ីន ការវិវត្តរបស់ម៉ូលេគុលនេះ បណ្តាលមកពីប្រែប្រួលនៃកូដុងក្នុងម៉ូលេគុល ADN ដែលមាននាទីសំយោគអាស៊ីតអាមីណេ ។ ប្រែប្រួលនេះ បណ្តាលមកពីមូតាស្យុង ។ ប្រែប្រួលនៃតំណលំដាប់បាសអាស៊ីតក្នុងម៉ូលេគុល ADN បណ្តាលឱ្យមានប្រែប្រួលតំណលំដាប់បាសអាសីតអាមីណេក្នុងម៉ូលេគុលប្រូតេអ៊ីន ។ បើយើងប្រៀបធៀបកូដុងនៃ ARN ត្រូវនឹងអាស៊ីតអាមីណេទី 8 ទី 9 ទី 10 គេអាចសន្និដ្ឋានរកចំនួនប្រែប្រួលបាសអាសីតដែលកើតឡើងរវាងប្រភេទពីរ ។ ឧទាហរណ៍ រវាងជ្រូកនិងសេះមានប្រែប្រួលបាសអាសីតចំនួន 2 រវាងជ្រូកនិងមនុស្សមានប្រែប្រួលអាសីតចំនួន 4 ។ ដូចនេះ រវាងសេះនិងជ្រូកមានទំនាក់ទំនងសែស្រឡាយជិតជាងរវាងជ្រូកនិងមនុស្ស ។

របៀបអានតារាងទាំងពីរ ៖ ក្នុងតារាង 2.5 ជួរនីមួយៗជាសត្វមួយ ហើយជួរឈរជាទីតាំង ៨ ៩ ១០ ។ ក្នុងតារាង 2.6 ជួរនីមួយៗជាទីតាំងមួយ ៖ ខាងឆ្វេងជាអាស៊ីតអាមីណេមួយ (និងកូដុងរបស់វា) ខាងស្តាំជាអាស៊ីតអាមីណេមួយទៀត (និងកូដុងរបស់វា) ។ ដូច្នេះបើសត្វពីរខុសគ្នាត្រង់ទី ៨ នោះគឺខុសគ្នាត្រង់កូដុងមួយ (ឧ. ប្រូតេអ៊ីនមានចំនួនច្រើនណាស់ក្នុងសារពាង្គកាយ ( ប្រូតេអ៊ីនខ្លះជាអង់ស៊ីម ខ្លះជាអរម៉ូន និងខ្លះទៀតបង្កជាទម្រង់នៃសារពាង្គកាយ ) ដូច្នេះលក្ខណៈពិសេសៗនៃសារពាង្គកាយនីមួយៗ អាស្រ័យលើតំណលំដាប់អាស៊ីតអាមីណេនៃម៉ូលេគុលប្រូតេអ៊ីន ។ ការវិវត្តនៃភាវៈរស់ បណ្តាលមកពីមានការជំនួសអាស៊ីតអាមីណេមួយដោយអាស៊ីតអាមីណេមួយទៀតក្នុងម៉ូលេគុលប្រូតេអ៊ីន ។ ការជំនួសនេះកើតមកពីមូតាស្យុង ដូចជាការផ្លាស់ប្តូរព័ត៌មានទៅមុនពេលសំយោគប្រូតេអ៊ីន ។ ការវិវត្តជាបាតុភូតដែលកើតឡើងបន្តិចម្តងៗជាលំដាប់ ដូច្នេះភាវៈរស់ដែលមានទំនាក់ទំនងសែស្រឡាយជិត និងមានបូព៌រួមជិត មានភាពដូចគ្នាច្រើនជាង ភាវៈរស់ដែលមានទំនាក់ទំនងសែស្រឡាយឆ្ងាយ ហើយមានបូព៌រួមឆ្ងាយ ។ តាមកាលៈការណ៍នេះ គេអាចសន្និដ្ឋាននូវប្រវត្តិនៃការវិវត្តរបស់ភាវៈរស់ ។ គេអាចរកប្រវត្តិនៃការវិវត្តភាវៈរស់ដោយ ៖

• កំណត់រកតំណលំដាប់នុយក្លេអូទីតក្នុងសែន ( អង្គត់មួយនៃ ADN )
• កំណត់រកតំណលំដាប់អាស៊ីតអាមីណេក្នុងម៉ូលេគុលប្រូតេអ៊ីន ។

ភាវៈរស់ដែលមានទំនាក់ទំនងសែស្រឡាយជិត តែងតែមានតំណលំដាប់នុយក្លេអូទីតក្នុងសែន និងតំណលំដាប់អាស៊ីតអាមីណេក្នុងប្រូតេអ៊ីនដូចគ្នាច្រើន ។ ផ្អែកលើលទ្ធផលដែលបានមកពីការសិក្សាប្រៀបធៀបទម្រង់ម៉ូលេគុល ADN ឬប្រូតេអ៊ីន អ្នកវិទ្យាសាស្ត្របានគូរដើមឈើម៉ែកធាងពូជអម្រួ (Branching tree) ដែលបង្ហាញប្រវត្តិនៃការវិវត្តក្នុងភាវៈរស់មួយ និងទំនាក់ទំនងសែស្រឡាយរបស់វា ។ អ្វីដែលរូបបង្ហាញ ៖ រូបភាពខ្មៅសជាដើមឈើម៉ែកធាង (branching tree) ដែលភ្ជាប់ក្រុមព្រីម៉ាតប្រាំពីរចូលគ្នាជាបន្តបន្ទាប់ ដោយសាខានីមួយៗជួបគ្នានៅចំណុចបំបែកមួយ ។ ខាងលើនៃដើមឈើមានរូបគំនូរសិល្ប៍នៃសត្វនីមួយៗ ។ នៅខាងឆ្វេងមានព្រួញវែងចង្អុលចុះក្រោម តាងពេលវេលាដែលកើនឡើងពីលើចុះក្រោម ។ ស្លាក ៖ មនុស្ស ; ស្វាឪ ; ដេច ; ស្វារ៉េស៊ូស ; ស្វាគីន ; ស្វាកពូស៊ីន ; ស្វាអូគូន ។ ព្រួញ/លំដាប់ ៖ ព្រួញខាងឆ្វេងចង្អុលចុះក្រោម (ពេលវេលាកើន) ។ សាខារបស់មនុស្សនិងស្វាឪបញ្ចូលគ្នាមុនគេ (ជិតបំផុត) បន្ទាប់មកបញ្ចូលនឹងសាខាដេច បន្ទាប់មកនឹងស្វារ៉េស៊ូស បន្ទាប់មកនឹងស្វាគីន បន្ទាប់មកនឹងស្វាកពូស៊ីន ហើយចុងក្រោយនឹងស្វាអូគូន ។ របៀបអានដើមឈើម៉ែកធាង ៖ ចំណុចបំបែកនីមួយៗជាបុព្វបុរសរួម ។ បើចំណុចបំបែកនៅខ្ពស់ (ក្មេងជាង) នោះប្រភេទទាំងពីរជិតគ្នាជាង ។ ដូច្នេះមនុស្សជិតស្វាឪជាងស្វាអូគូន ។

5.6.2 ភស្តុតាងទូទៅនៃការវិវត្ត

5.6.2.1 ផូស៊ីល

5.6.2.2 ការលូតលាស់អំប្រុយយ៉ូង

5.6.2.3 ភាពដូចគ្នានៃរូបរាងសារពាង្គកាយ

5.6.3 ទំនាក់ទំនងសែស្រឡាយរវាងប្រភេទផ្សេងៗ

5.6.3.1 ម៉ូលេគុលប្រូតេអ៊ីន

5.6.3.2 ម៉ូលេគុល ADN

តារាងទី 2.5 អាស៊ីតអាមីណេទី 8 9 10 ចំពោះប្រភេទខ្លះក្នុងថ្នាក់ជីវិតសត្វ តារាងទី 2.6 អាស៊ីតអាមីណេទី 8 9 10 និងកូដុងរបស់វា ARN_m ត្រូវនឹងអាស៊ីតអាមីណេ

5.6.3.3 ការអានប្រវត្តិវិវត្តពីម៉ូលេគុល

តាមដាវីន ជីវៈមានដើមកំណើតពីដូនតារួមមួយ ដែលរស់នៅកាលពីពេលដ៏យូរមកហើយ ហើយមានការវិវត្ត ។ [UNCLEAR: ប្រយោគកណ្តាលនៃកថាខណ្ឌ] ។ តើប្រភេទភាវៈរស់ថ្មីមួយកើតឡើងរបៀបដូចម្តេច ?

ប្រភេទជាក្រុមសារពាង្គកាយដែលមានរូបរាងស្រដៀងគ្នា ហើយពួកវាបន្តពូជជាមួយគ្នាបាន ។ ចំណុចសំខាន់ ៖ និយមន័យនេះមានពីរផ្នែក ៖ (១) រូបរាងស្រដៀងគ្នា និង (២) បន្តពូជជាមួយគ្នាបាន ។ ផ្នែកទី ២ សំខាន់ជាង ៖ សត្វពីរអាចមើលទៅដូចគ្នា តែបើមិនអាចបន្តពូជជាមួយគ្នាបាន គេចាត់ថាជាប្រភេទពីរ ។ កាលណាពួកផ្សេងៗនៃប្រភេទតែមួយត្រូវបានបែកចេញពីគ្នា ដោយលក្ខណៈភូមិសាស្ត្រ ហើយមិនអាចមានទំនាក់ទំនងជាមួយគ្នាបានទៀត ជីវៈមានឱកាសដើរតួនាទីផ្សេងៗ ។ ពួកនីមួយៗបានសំណូកទៅនឹងមជ្ឈដ្ឋានរៀងៗខ្លួន ។ បើមជ្ឈដ្ឋានរស់នៅខុសគ្នាកាន់តែខ្លាំង ពួកផ្សេងៗនៃប្រភេទតែមួយ មានលក្ខណៈខុសគ្នាកាន់តែច្រើន ។ លុះកាល់ពេលវេលាដ៏យូរមក ពួកនីមួយៗសំណូកទៅនឹងមជ្ឈដ្ឋាន ពួកទាំងនោះមានលក្ខណៈខុសគ្នាកាន់តែច្រើន ។ ដូច្នេះសារពាង្គកាយក្នុងពួកទាំងនោះមិនអាចផ្តល់កូនបាន ហើយពួកវាក៏ក្លាយជាប្រភេទថ្មីផ្សេងពីគ្នា ។ បក្សីម៉្យាង (Finch) ដែលមានលក្ខណៈស្រដៀងសត្វចាប រស់នៅកោះកាឡាប៉ាកូស ជាឧទាហរណ៍ មួយនៃការកំណើតប្រភេទថ្មី ដោយមានដើមកំណើតពីដូនតារួម របាំងភូមិសាស្ត្រកើតឡើងកាលណាពួកផ្សេងៗត្រូវបែកចេញពីគ្នាដោយសារកោះ ខ្សែទឹក កោះ ឬដែនសមុទ្រជាដើម ។ ការលេចឡើងនៃប្រភេទថ្មីមួយ បណ្តាលមកពីការកើតឡើងបង្គួរជាតិ ។ របាំងបន្តពូជជារបាំងជីវសាស្ត្រ ។ មានចលនការខ្លះ ៖ របាំងវិន័យមានការបង្កាត់គ្នា ចលនការខ្លះទៀតបន្តយលទ្ធភាពបន្តពូជនៃសន្តានក្រោយ ។ ក្នុងចំណោមរបាំងទាំងនោះ គេឃើញមាន

• ការបន្តពូជមិនអាចប្រព្រឹត្តទៅបាន ដោយឯកត្តៈមានរូបរាងនិងទំហំប្រដាប់បន្តពូជខុសគ្នា ។
• ប្រភេទខ្លះស្រដៀងគ្នា ហើយរស់នៅក្នុងមជ្ឈដ្ឋានតែមួយ តែវាផ្តល់ការបន្តពូជនៅរដូវនិងខែខុសគ្នា ។

ការទាក់ទាញវាងសត្វញីឈ្មោល ដើម្បីធ្វើការបន្តពូជមានរបៀបខុសគ្នា ។ ចំពោះប្រភេទខ្លះសត្វញីបញ្ចេញសារធាតុគីមីពីក្លេវពួញនៅក្នុងពោះរបស់វា ដើម្បីទាក់ទាញសត្វឈ្មោលក្នុងប្រភេទតែមួយ ។

• [UNCLEAR: ដំបូងបន្ទាត់] ក្នុងប្រភេទខុសគ្នាមិនអាចរលាយចូលគ្នាបាន ។

5.7.2 របាំងភូមិសាស្ត្រ

5.7.3 របាំងជីវសាស្ត្រ

មេរៀនសង្ខេប

• ផូស៊ីល ការលូតលាស់អំប្រុយយ៉ូង និងទម្រង់ដូចគ្នានៃសារពាង្គកាយ ជាភស្តុតាងបញ្ជាក់ថាភាវៈរស់វិវត្ត ។
• ផូស៊ីលបង្ហាញថា ភាវៈរស់មួយមុនមានលក្ខណៈខុសគ្នាអំពីភាវៈរស់សព្វថ្ងៃ ។
• ក្នុងដំណាក់កាលលូតលាស់ដំបូង អំប្រុយយ៉ូងនៃថ្នាក់ទាំងប្រាំរបស់សត្វឆ្អឹងកងមានលក្ខណៈដូចគ្នា ( រូបរាង កន្ទុយ រង្វង់ស្គីននៅសងខាងដើមក ) ។ ត្រង់នេះបញ្ជាក់ថា គ្រប់ប្រភេទនៃសត្វឆ្អឹងកងមានបុព្វជាតិតែមួយ ។
• សត្វឆ្អឹងកងទាំងអស់មានរូបជំនួញក្នុងដូចគ្នា ( គ្រោងឆ្អឹងក្នុង និងមានឆ្អឹងកង ) ។ ស្លាបបក្សី ផ្លូវដូហ្វាំង ដៃមនុស្សមានរូបរាងនិងនាទីខុសគ្នា តែមានរូបជំនួញក្នុងដូចគ្នា ។ ស្លាបបក្សី ផ្លូវដូហ្វាំង និងដៃមនុស្សជាសរីរាង្គអម្បូរទូក ។ សរីរាង្គអម្បូរទូក ជាសរីរាង្គដែលមាននាទីខុសគ្នាតែមានរូបជំនួញក្នុងរចនាប័ទ្មតែមួយ ដូច្នេះ វាមានប្រភពតែមួយនៅក្នុងដំណាក់អំប្រុយយ៉ូង ។
• អ្នកវិទ្យាសាស្ត្រធ្វើការប្រៀបធៀប ម៉ូលេគុល ADN និងម៉ូលេគុលប្រូតេអ៊ីននៃប្រភេទផ្សេងៗ ដើម្បីកំណត់រកទំនាក់ទំនងសែស្រឡាយរវាងប្រភេទភាវៈរស់ផ្សេងៗ ។ ភាវៈរស់ដែលមានទំនាក់ទំនងសែស្រឡាយជិត តែងតែមានតំណលំដាប់នុយក្លេអូទីត ក្នុងម៉ូលេគុល ADN និងតំណលំដាប់អាស៊ីតអាមីណេក្នុងម៉ូលេគុលប្រូតេអ៊ីនដូចគ្នាច្រើន ។
• ប្រភេទថ្មីមួយកើតឡើង នៅពេលដែលពួកមួយត្រូវបែកចេញពីពួកមួយផ្សេងទៀតក្នុងប្រភេទរបស់វា ។ ការបែកចេញរយៈពេលដ៏យូរធ្វើឱ្យលក្ខណៈរបស់វាមានការវិវត្ត ។

ចប់មេរៀននេះ សិស្សអាច ☐ កំណត់និយមន័យពាក្យ “ ផូស៊ីល ” ។ ☐ បង្ហាញពីកំណត់ផូស៊ីល ។ ☐ ពន្យល់ពីរបៀបកំណត់អាយុកាលផូស៊ីល ។ ☐ រៀបរាប់ពីសារៈសំខាន់នៃផូស៊ីល ។ ក្រោយការសិក្សាប្រៀបធៀបដំណាក់ដំបូងនៃការលូតលាស់អំប្រុយយ៉ូងរបស់ភាវៈរស់ប្រភេទផ្សេងៗនិងការប្រៀបធៀបសរីរាង្គផ្សេងៗរបស់ភាវៈរស់ ផូស៊ីលក៏ជាភស្តុតាងមួយបញ្ជាក់ថា ភាវៈរស់វិវត្តដែរ ។ ផូស៊ីលជាស្នាមប្រេះសំណល់របស់ភាវៈរស់ ដែលនៅដើមដំបូងបន្សល់ទុកនៅក្នុងថ្ម ។ ផូស៊ីលអាចជាផ្នឹង គ្រោងសារពាង្គកាយ ដូចជាសំបកស៊ីប៊ីស្តូវស្លាកស្នាមនៃភាវៈរស់ ។ ផូស៊ីលភាគច្រើនកើតឡើងនៅក្នុងសិលាកម្រោកកំណ ។ សិលានេះមានប្រភពពីស្រទាប់កម្រោកកំណ ដែលផ្អាប់គ្នាជាប់ក្រោមអំពីនៃសម្ភារៈដីខ្សាច់ក្លា ។ លុះកាល់ពេលវេលាច្រើនឆ្នាំ ។ កម្រោកកំណ ជាថ្មដែលកើតនៅក្នុងទឹក ដែលទឹកស្រក់ក្រោមទឹកទន្លេបាតនាំយកច្បាប់តែនៅបាតទន្លេនិងបាតសមុទ្រ ។ កាលណាសារពាង្គកាយមួយស្លាប់ សាកសពធ្លាក់ទៅបាតទឹកនិងបាតសមុទ្រ ហើយមានស្រទាប់កម្រោកកំណគ្របដណ្តប់លើសាកសពនោះ ។ ព្រីនធានក៏ក្នុងទឹក ស្រទាប់កម្រោកកំណក្លាយជាថ្ម ហើយបែងជាសិលាកម្រោកកំណ ។ ដំណើរការកើតផូស៊ីលមានច្រើនរបៀបគឺ អ្វីដែលរូបបង្ហាញ ៖ រូបថតខ្មៅសនៃជ្រុងថ្មធម្មជាតិមួយ ដែលបង្ហាញស្រទាប់ថ្មជាច្រើនស្រទាប់តម្រៀបគ្នាផ្ដេក ។ ស្រទាប់ទាំងនោះមានកម្រាស់ខុសៗគ្នា ហើយខ្លះកោងបន្តិច ។ ស្លាក ៖ គ្មានស្លាក ។ ព្រួញ/លំដាប់ ៖ គ្មានព្រួញ ។ ស្រទាប់ថ្មនៅខាងក្រោមចាស់ជាងស្រទាប់នៅខាងលើ ។ សំណល់ភាវៈរស់ដែលលកប់ជាប់ក្នុងកម្រោកកំណផ្លែងទៅជាថ្ម ។ សារធាតុខនិជដែលរលាយក្នុងទឹក ស្រូបចូលទៅក្នុងសំណល់ភាវៈរស់ ។ បន្តិចម្តងៗសារធាតុខនិជជំនួសសំណល់ភាវៈរស់ ហើយផ្លែងទៅជាថ្ម ។ អ្វីដែលរូបបង្ហាញ ៖ រូបគំនូរជាបន្តបន្ទាប់ចំនួន ៥ ដំណាក់កាល ដែលបង្ហាញពីរបៀបកើតផូស៊ីលរបស់សត្វក្រពើមួយ ។ ស្លាក ៖ ① សត្វក្រពើជន្លានដើមមួយស្លាប់ ហើយធ្លាក់ទៅបាតស្ទឹង ; ② កម្រោកកំណធ្លាក់មកគ្របដណ្តប់សាកសពក្រពើ ; ③ ប្រជានីយខាន់ក្នុងមក កម្រោកកំណរឹងហើយក្លាយជាថ្ម ។ សាកសពក្រពើត្រូវបានរក្សាទុកជាផូស៊ីលក្នុងថ្ម ; ④ សិលាសិកចរិលធ្វើឱ្យផូស៊ីលក្រពើលេចឡើងនៅលើដី ; ⑤ [គ្មានស្លាក] ។ ព្រួញ/លំដាប់ ៖ លំដាប់ពី ① ទៅ ⑤ ៖ សត្វស្លាប់ → កប់ដោយកម្រោកកំណ → ក្លាយជាថ្ម → សិលាចរិលលេចផូស៊ីល → ផូស៊ីលលេចឡើងលើដី ។ ជួនកាលផ្នែករឹងនៃសារពាង្គកាយ ដែលកប់ក្នុងកម្រោកកំណ រលាយបន្តិចម្តងៗ ហើយបន្សល់ទុកនូវពុម្ពទទេមានទម្រង់ដូចសារពាង្គកាយ ។ វាជាពុម្ពក្រណាត់ ។ ទឹកហូរនាំកម្រោកកំណមកបំពេញពុម្ពទទេនោះ ។ បន្ទាប់មកមានពុម្ពក្នុងមួយកើតឡើង នៅពេលកម្រោកកំណក្នុងពុម្ពផ្លែងជាសិលា ។ ពុម្ពក្នុងមានទម្រង់ដូចសារពាង្គកាយ តែវាបង្ហើយដោយកម្រោកកំណដែលក្លាយជាថ្ម ។ ដោយសារសំបកផ្លូនដីមានចលនាញឹកញាប់ សិលាកម្រោកកំណដែលកើតឡើងនៅបាតសមុទ្រអាចប្រែទៅជាយើងនៅលើដីវិញ ។ ដូច្នេះ គេប្រទះឃើញផូស៊ីល ដែលកើតនៅបាតសមុទ្រស្ថិតនៅលើភ្នំវិញ ។ អ្វីដែលរូបបង្ហាញ ៖ រូបគំនូរបួនដំណាក់កាលជាប់គ្នា បង្ហាញការកើតពុម្ពពីរបៀបពីសំបកស៊ីប៊ីរបស់សត្វក្នុងស្រទាប់កម្រោកកំណ ។ ស្លាក ៖ សំបកស៊ីប៊ីសត្វធ្លាក់ចាប់ក្នុងកម្រោកកំណ ; សំបកស៊ីប៊ីសត្វករលាយទុកពុម្ពព្រៃនៅក្នុងសិលាកម្រោកកំណ ; កម្រោកកំណធ្លាក់បំពេញពុម្ពព្រៃ ; កម្រោកកំណក្នុងពុម្ពក្លាយជាថ្ម ហើយបែងជាពុម្ពក្នុង ។ ព្រួញ/លំដាប់ ៖ លំដាប់ពីឆ្វេងទៅស្ដាំ ៖ សំបកធ្លាក់ → រលាយបន្សល់ពុម្ពព្រៃ → បំពេញដោយកម្រោកកំណ → ក្លាយជាពុម្ពក្នុង ។ ផូស៊ីលខ្លះអាចកើតឡើងពីសារធាតុផ្សេងៗទៀត ព្រោះសិលាកម្រោកកំណ ដូចជានៅក្នុងជ័ររុក្ខជាតិដើម ។ គេប្រទះឃើញផូស៊ីលសារពាង្គកាយទាំងមូលនៃសត្វល្អិត ដែលរក្សាទុកក្នុងជ័រនៅដើមស្រល់ ។ កង្កែបនិងសត្វដែលមានទម្រង់ទន់ដូចក្អែបខ្លះ ត្រូវបានរក្សាទុកក្នុងជ័ររុក្ខជាតិដែរ ។ ក្នុងករណីខ្លះ រូបកាយអាចរក្សាទុកឱ្យនៅដដែលដូចជាសាកសពរីម៉ាំម៉ូត បានកប់នៅក្នុងទឹកកក ដោយរក្សាសាច់នៅតែស្រស់ដដែល ។ អ្វីដែលរូបបង្ហាញ ៖ រូបថតពីរដាក់ជាប់គ្នា ។ ខាងឆ្វេងជាដុំជ័រលឿងថ្លាមួយ ដែលមានសត្វល្អិតតូចមួយជាប់នៅខាងក្នុង ។ ខាងស្ដាំជាដុំជ័រមូលស្រួចមួយ ដែលមានសត្វល្អិតជាប់នៅចំកណ្តាល ។ ស្លាក ៖ គ្មានស្លាក ។ ព្រួញ/លំដាប់ ៖ គ្មានព្រួញ ។ ដើម្បីឱ្យដឹងពីការវិវត្តន៍ភាវៈរស់ អ្នកវិទ្យាសាស្ត្របានកំណត់អាយុផូស៊ីល បន្ទាប់មកគេបានកំណត់លំដាប់នៃការកើតភាវៈរស់និងបាតុភូតផ្សេងៗទៀត ។ ដូចនេះ គេអាចស្គាល់ពីប្រវត្តិនៃការវិវត្តរបស់ភាវៈរស់នៅលើផែនដី ។ ឧទាហរណ៍ ៖ អ្នកវិទ្យាសាស្ត្រធ្វើការ សិក្សាផូស៊ីលខ្នងពីរ ៖ ខ្នង A និងខ្នង B ។ ផូស៊ីលខ្នងទាំងពីរមានលក្ខណៈស្រដៀងគ្នា លក្ខណៈខ្លះទៀតខុសគ្នា ដែលនាំឱ្យគេសន្និដ្ឋានថា ខ្នងទាំងពីរនេះមិនស្ថិតនៅក្នុងប្រភេទតែមួយទេ ។ អ្នកវិទ្យាសាស្ត្របានធ្វើសម្មតិកម្មថា ប្រភេទខ្នង A ប្រែប្រួល ។ លុះកាល់តាមពេលវេលាដ៏យូរ ខ្នង A វិវត្តជា ខ្នង B ។ ដើម្បីបញ្ជាក់ថា តើសម្មតិកម្មនេះត្រឹមត្រូវជាដំបូងអ្នកវិទ្យាសាស្ត្រត្រូវសិក្សាថា តើផូស៊ីលខ្នងមួយណាដែលចាស់ជាងគេ ផូស៊ីលខ្នង A ? ឬខ្នង B ? ។ អ្នកវិទ្យាសាស្ត្រអាចកំណត់អាយុផូស៊ីលតាមរបៀបពីរយ៉ាង ការកំណត់តាមស្រទាប់សិលានិងការកំណត់តាមសារធាតុវិទ្យុសកម្ម ។ អ្វីដែលរូបបង្ហាញ ៖ រូបគំនូរជាកាត់កាត់ដី បង្ហាញស្រទាប់សិលាចំនួនប្រាំមួយតម្រៀបគ្នាពីលើចុះក្រោម ។ ស្រទាប់នីមួយៗមានផូស៊ីលផ្សេងៗគ្នា ។ នៅស្រទាប់លើគេឃើញគ្រោងឆ្អឹងត្រីមួយ និងរុក្ខជាតិតូចៗ ។ នៅស្រទាប់កណ្តាលគេឃើញផូស៊ីលសត្វល្មូន និងរុក្ខជាតិ ។ នៅស្រទាប់ក្រោមគេឃើញសំបកស៊ីប៊ី និងផូស៊ីលសត្វសមុទ្រ ។ ស្លាក ៖ គ្មានស្លាកនៅក្នុងរូប លើកលែងពីចំណងជើងរូប ។ ព្រួញ/លំដាប់ ៖ គ្មានព្រួញ ។ ស្រទាប់ក្រោមគេចាស់ជាងគេ ឯស្រទាប់លើគេក្មេងជាងគេ ។ សិលាកម្រោកកំណមានលក្ខណៈ ជាស្រទាប់ៗ ។ តាមការបន្តិចមើលខ្នាតសិលាកម្រោកកំណ គេសង្កេតឃើញថាស្រទាប់ខាងក្រោមត្រូវបានផ្លាស់ប្តូរ ដោយសារចលនានៃសំបកផែនដីទៅនោះ ។ ស្រទាប់ក្រោមជាស្រទាប់ដែលចាស់ជាងគេ ។ ដូច្នេះផូស៊ីលដែលនៅស្រទាប់ក្រោមបង្អស់មានអាយុចាស់ជាងផូស៊ីលដែលនៅស្រទាប់លើវា ។ តាមវិធីនេះផ្ទុយអ្នកវិទ្យាសាស្ត្រអាចកំណត់បានថាផូស៊ីលមួយមានអាយុច្រើនឬតិចជាងផូស៊ីលមួយទៀត ។ តែវិធីនេះមិនអាចកំណត់អាយុផូស៊ីលបានទេ ។ តាមវិធីនេះ គេគណនាបរិមាណវិទ្យុសកម្ម ដែលនៅក្នុងសិលាឬផូស៊ីល ។ ជាទូទៅសារធាតុវិទ្យុសកម្ម ជាសារធាតុគ្មានស្ថេរភាព វាអាចបំបែក ហើយប្លែងជាសារធាតុមួយផ្សេងទៀត ។ ឧទាហរណ៍ រ៉ាដ្យូម (Ra) ជាសារធាតុវិទ្យុសកម្ម ដែលបំបែក ហើយប្លែងជាសំណ (Pb) ។ បើនៅក្នុងសិលាមួយមានរ៉ាដ្យូមនិងសំណ គេដឹងថា នៅពេលសិលាចាប់ផ្តើមកើតឡើង វាមានតែរ៉ាដ្យូមទេ ។ គេដឹងចាបរិមាណខ្លះនៃរ៉ាដ្យូមត្រូវបានបំបែក ហើយក្លាយជាសំណក្នុងរយៈពេលមួយ ។ ដើម្បីកំណត់អាយុសិលា គេសំអាងទៅលើបរិមាណនៃរូបធាតុដែលបំបែកពីសាធាតុវិទ្យុសកម្ម ។ ដំណាក់កាលបំបែកធាតុទាំងនេះ ប្រព្រឹត្តទៅក្នុងលក្ខខណ្ឌដើម ដោយមិនឃាត់ទេ និងលក្ខខណ្ឌនៃមជ្ឈដ្ឋានខាងក្រៅ ។ តាមសមាមាត្រសំណនិងរ៉ាដ្យូមដែលមានក្នុងសិលាមួយ គេអាចគណនារយៈពេលនៃការកកើតបរិមាណសំណ ដូចនេះ គឺគេស្គាល់អាយុសិលានេះ ។ ជំហានទូទៅនៃវិធីនេះ ៖ (១) វាស់បរិមាណធាតុវិទ្យុសកម្មនិងធាតុកូនក្នុងសិលា ; (២) គណនាសមាមាត្រ ; (៣) ប្រៀបធៀបនឹងរយៈពេលបំបែកពាក់កណ្តាល ; (៤) ទទួលបានអាយុជាឆ្នាំ ។ សូមមើលការពន្យល់ជាជំហានៗនៅផ្នែក ៦.៤ ។ ដើម្បីកំណត់អាយុសិលាបុព្វជីវីៗ គេសំអាងទៅលើការបំបែកកាបូនវិទ្យុសកម្ម (C₁₄) ។ នៅក្នុងបរិយាកាសមានកាបូនវិទ្យុសកម្ម (C₁₄) និងកាបូនធម្មតា (C₁₂) ហើយផលធៀប C₁₂/C₁₄ ជាដើម ។ កាបូននៅក្នុងសារពាង្គកាយមានប្រភពពីកាបូននៅក្នុងបរិយាកាស ។ ក្នុងជីវិតរស់នៅ សត្វ ឬរុក្ខជាតិនីមួយៗ សុទ្ធតែទទួលយកកាបូនធម្មតាផង កាបូនវិទ្យុសកម្មផង ។ ដូច្នេះ ផលធៀប C₁₂/C₁₄ ក្នុងសារពាង្គកាយស្មើនឹងផលធៀប C₁₂/C₁₄ ក្នុងបរិយាកាស ។ តែប៉ុន្មានសារពាង្គកាយមួយស្លាប់ C₁₄ នៅក្នុងសារពាង្គកាយនោះតែមិនបំបែកជាបន្ទាប់ទៀត ប៉ុន្តែមិនមានស្រូបយក C₁₄ បន្ថែមទេ ។ រយៈពេលនៃការបំបែកបរិមាណ C₁₄ បានថយចុះពាក់កណ្តាលរបស់ C₁₄ គឺ 5 730 ។ ដើម្បីគណនាអាយុផូស៊ីលមួយ អ្នកវិទ្យាសាស្ត្រប្រើបច្ចេកទេសផលធៀប C₁₂/C₁₄ នៅក្នុងផូស៊ីលនិងនៅក្នុងបរិយាកាស ។ បើផលធៀបនៅក្នុងផូស៊ីលស្មើនឹងពាក់កណ្តាលនៃផលធៀបក្នុងបរិយាកាស ផូស៊ីលមានអាយុ 5 730 ឆ្នាំ ។ អ្នកវិទ្យាសាស្ត្រប្រើវិទ្យុសកម្ម C₁₄ ដើម្បីកំណត់អាយុផូស៊ីលតិចជាង 7 000 ឆ្នាំ ។ ចំណោះផូស៊ីលអាយុច្រើនជាងនេះ កាបូន C₁₄ នៅក្នុងផូស៊ីលគឺតិចពេក ធ្វើឱ្យពិបាកក្នុងការគណនា ។ ដូចនេះ គេប្រើសារធាតុអយ៉ូដូមប្រហែលជាងចំណោះផូស៊ីលអាយុរាប់លានឆ្នាំ ពីព្រោះរយៈពេលនៃការបំបែកកញ្ចក់កណ្តាលរបស់សារធាតុនោះវែង ។ តួលេខសំខាន់ត្រូវចងចាំ ៖ រយៈពេលបំបែកពាក់កណ្តាល C₁₄ = 5 730 ឆ្នាំ ; ដែនកំណត់ប្រើ C₁₄ = តិចជាង 7 000 ឆ្នាំ ; ផូស៊ីលចាស់ជាងនេះ ប្រើ អ៊ុយរ៉ាញ៉ូម ។ ផូស៊ីលជាច្រើនដែលអ្នកវិទ្យាសាស្ត្រប្រមូលបាន ហៅថាកំណត់ត្រាផូស៊ីល ។ ដោយសារកំណត់ត្រាផូស៊ីល អ្នកវិទ្យាសាស្ត្រអាចសិក្សាអំពីប្រវត្តិនៃការវិវត្តរបស់ភាវៈរស់លើផែនដី ។ គេអាចស្គាល់ប្រវត្តិនៃការកកើត ការរីកចម្រើន និងការរលត់ផុតពូជនៃប្រភេទភាវៈរស់ខ្លះ ។ ផូស៊ីលក៏ជាឯកសារដ៏មានតម្លៃសម្រាប់សិក្សាពីប្រវត្តិផែនដីទៀតផង ។ ការសិក្សាប្រភេទផូស៊ីលដែលរស់នៅក្នុងសម័យកាលណាមួយនៃជណ្តីកាល ដោយសំអាងទៅលើលក្ខណៈជីវិតនៃប្រភេទផូស៊ីលនោះ អាចបង្ហាញនូវលក្ខណៈអាកាសធាតុនាសម័យកាលនោះដែរ ។ ឧទាហរណ៍ រុក្ខជាតិមួយចំនួននៅផូស៊ីលរុក្ខជាតិជាច្រើនជាប់នឹងថ្ម បង្ហាញនូវអាកាសធាតុក្តៅ ហើយសើមនាសម័យកាលនោះ ។

5.8.1 កំណត់ផូស៊ីល

5.8.1.1 ដំណើរការការកើតជាថ្ម

5.8.1.2 ពុម្ពព្រៃនិងពុម្ពក្នុង

5.8.1.3 ការរក្សាទុកសារពាង្គកាយទាំងមូល

5.8.2 ការកំណត់អាយុផូស៊ីល

5.8.2.1 ការកំណត់តាមស្រទាប់សិលា

ចំណុចសំខាន់ / Key point. វិធីស្រទាប់សិលាឱ្យ លំដាប់ (ចាស់ជាង/ក្មេងជាង) តែមិនឱ្យ លេខឆ្នាំ ។

វិធីវិទ្យុសកម្មឱ្យលេខឆ្នាំ ។

5.8.2.2 ការកំណត់តាមសារធាតុវិទ្យុសកម្ម

5.8.3 សារៈសំខាន់នៃផូស៊ីល