ប្រតិកម្មអាស៊ីតនិងបាស

ស្រមៃថាមនុស្សពីរនាក់លេងបាល់ ។ ម្នាក់កាន់បាល់ ហើយហុចទៅម្នាក់ទៀត ។ ក្នុងគីមី បាល់នោះគឺ ប្រូតុង គឺអ៊ីយ៉ុងអ៊ីដ្រូសែន H⁺ ។ អ្នកហុចបាល់គឺ អាស៊ីត ។ អ្នកទទួលបាល់គឺ បាស ។

ពេលអ្នកហុចបាល់ហុចរួច ដៃរបស់គាត់នៅទទេ ។ ដៃទទេនោះអាចទទួលបាល់វិញបាន ។ ដូចគ្នា អ្វីដែលនៅសល់ក្រោយពេលអាស៊ីតបាត់ប្រូតុងមួយ គឺអាចទទួលប្រូតុងវិញបាន ។ ដូច្នេះវាក្លាយជាបាស ។ នេះជាគំនិតគ្រឹះនៃប្រតិកម្មអាស៊ីត-បាសទាំងអស់ ។

ប្រតិកម្មបែបនេះមិនចេះចប់ទេ ៖ ពេលបាសទទួលប្រូតុង វាក្លាយជាអាស៊ីតវិញ ។ ដូច្នេះយើងសរសេរប្រតិកម្មជា លំនឹង ដោយប្រើសញ្ញា ⇌ ។

យកឧទាហរណ៍សាមញ្ញមួយ ៖ អាស៊ីតហ្វ្លុយអូរីដ្រិច HF ហុចប្រូតុងមួយទៅទឹក ។ អ្វីដែលនៅសល់គឺអ៊ីយ៉ុងហ្វ្លុយអូរ F⁻ ។ អ៊ីយ៉ុង F⁻ នេះអាចទទួលប្រូតុងវិញបាន ដូច្នេះវាជាបាស ។ គេហៅវាថា បាសឆ្លាស់ របស់ HF ។

ដូចគ្នា ពេលទឹកទទួលប្រូតុង វាក្លាយជាអ៊ីយ៉ុងអ៊ីដ្រូញ៉ូម H₃O⁺ ។ H₃O⁺ នេះអាចហុចប្រូតុងវិញបាន ដូច្នេះវាជាអាស៊ីត ។ គេហៅវាថា អាស៊ីតឆ្លាស់ របស់ទឹក ។

ដូច្នេះក្នុងប្រតិកម្មមួយ មានគូពីរ ៖ គូ HF/F⁻ និងគូ H₃O⁺/H₂O ។ ក្នុងគូនីមួយៗ អាស៊ីតមានប្រូតុងច្រើនជាងបាសឆ្លាស់របស់វាមួយ ។

ទឹកជាសារធាតុដែលយើងឃើញរាល់ថ្ងៃ ។ វាអាចហុចប្រូតុងមួយ ហើយក្លាយជាអ៊ីយ៉ុងអ៊ីដ្រូកស៊ីត OH⁻ ។ វាក៏អាចទទួលប្រូតុងមួយ ហើយក្លាយជាអ៊ីយ៉ុងអ៊ីដ្រូញ៉ូម H₃O⁺ បានដែរ ។

សារធាតុបែបនេះ គឺសារធាតុដែលមានលក្ខណៈទាំងអាស៊ីត ទាំងបាស ។ គេហៅថា សមាសធាតុអំផូទែរ ។ ទឹកជាឧទាហរណ៍ដ៏ល្បីបំផុត ។

វាធ្វើជាអាស៊ីត ឬជាបាស អាស្រ័យលើសារធាតុដែលវាជួប ៖ បើជួបអាស៊ីតខ្លាំងជាងវា វាធ្វើជាបាស ; បើជួបបាសខ្លាំងជាងវា វាធ្វើជាអាស៊ីត ។

ពេលអ្នកដាក់ម្សៅដុតនំ (សូដ្យូមប៊ីកាបូណាត NaHCO₃) ចូលក្នុងមេដំប៉ោង វាជួបអាស៊ីតតាកតារិច H₂C₄H₄O₆ ។ សារធាតុទាំងពីរធ្វើប្រតិកម្មគ្នា ហើយបញ្ចេញឧស្ម័នកាបូនឌីអុកស៊ីត CO₂ ។ ឧស្ម័ននេះរត់ចេញជាពងប៉ោងតូចៗ ដូច្នេះនំក៏ឡើងប៉ោង ។

ឧទាហរណ៍មួយទៀត ៖ ថ្នាំបន្សាបជាតិអាស៊ីតក្នុងក្រពះ ។ ក្រពះមានជាតិអាស៊ីត ។ ថ្នាំនេះជាបាស ដូច្នេះវាបន្សាបជាតិអាស៊ីតនោះ ហើយធ្វើឱ្យអ្នកជំងឺធូរស្បើយ ។

នៅក្នុងប្រតិកម្មបន្សាបទាំងអស់ ផលិតផលគឺ ទឹក និង អំបិល ។

ក្នុងដំណើរការឧស្សាហកម្ម និងការដុតឥន្ធនៈ មានការបញ្ចេញឧស្ម័ន NO, NO₂, CO₂, SO₂ និង SO₃ ក្នុងបរិមាណច្រើន ។ [UNCLEAR: «ក្នុងលំនាំដំណើរការធ្វើចម្រើក» — the word after «ធ្វើ» (read as «ចម្រើក») is not certain; all other words on the line are clear]

សមាសធាតុទាំងនេះរលាយក្នុងបរិយាកាស ហើយបង្កើតបានជាសូលុយស្យុងអាស៊ីត ។ ពេលវាធ្លាក់មកលើដីវិញ គេហៅថា ភ្លៀងអាស៊ីត ឬ ព្រិលអាស៊ីត ។

ឧទាហរណ៍ ៖ ស្ពាន់ធ័រឌីអុកស៊ីតដែលបានមកពីចំហេះ [UNCLEAR: «ប្រេងដឹងច្រែង» — italic print, two words illegible; the SO₂ → SO₃ → H₂SO₄ flow after them is certain] ចូលបង្កើតបានជាស្ពាន់ធ័រឌីអុកស៊ីត SO₂ រួចក្លាយជាស្ពាន់ធ័រទ្រីអុកស៊ីត SO₃ ដែលមានប្រតិកម្មជាមួយទឹកក្នុងបរិយាកាស បង្កើតបានជាអាស៊ីតសុលផ្វូរិច H₂SO₄ ។

តាមធម្មតា ទឹកភ្លៀងមានជាតិអាស៊ីតតិចតួច ។ តែពេលខ្លះវាមានជាតិអាស៊ីតខ្លាំង ហើយគេហៅថាភ្លៀងអាស៊ីត ។ ភ្លៀងអាស៊ីតធ្វើឱ្យខូចគុណភាពដី និងមានឥទ្ធិពលទៅលើប្រព័ន្ធអេកូឡូស៊ី ដូចជាទឹកបរិស្ថាន និងព្រៃឈើ ។ ម្យ៉ាងទៀត គ្រោះអាស៊ីតក៏អាច [UNCLEAR: «...ហេតុធ្វើឱ្យសត្វ...»] ក្នុងបឹង ទន្លេ និងប្រឡាយផងដែរ ។

និយមន័យអាស៊ីត-បាសតាមប្រុងស្វែត-ឡូរី អាចផ្តល់ជាមូលដ្ឋានសម្រាប់សិក្សាពីប្រតិកម្មផ្ទេរប្រូតុង ។

អាស៊ីត គឺប្រភេទគីមីដែលឲ្យ (បំប្រតុង) ប្រូតុងមួយ ។ ក្រោយពេលឲ្យប្រូតុងហើយ ប្រភេទគីមីដែលនៅសល់មានសមត្ថភាពទទួលប្រូតុងវិញ ។ ដូច្នេះ ប្រភេទគីមីដែលនៅសល់ក្រោយពីអាស៊ីតប្រុងស្វែត-ឡូរីបានបំប្រតុង គឺជា បាសឆ្លាស់ របស់អាស៊ីតនោះ ។

ដូចគ្នា ពេលបាសប្រុងស្វែត-ឡូរីទទួលប្រូតុងមួយ វាក្លាយជាប្រភេទគីមីដែលអាចឲ្យប្រូតុងវិញ ។ ប្រភេទគីមីនោះហៅថា អាស៊ីតឆ្លាស់ របស់បាសនោះ ។

ដូច្នេះ គូអាស៊ីត-បាសឆ្លាស់ គឺជាប្រភេទគីមីពីរ ដែលផ្លាស់គ្នាដោយប្រូតុងមួយ ៖ អាស៊ីតមានប្រូតុងមួយច្រើនជាងបាសឆ្លាស់របស់វា ។

គ្រប់អាស៊ីតប្រុងស្វែត-ឡូរី មានបាសឆ្លាស់ ។ គ្រប់បាសប្រុងស្វែត-ឡូរី មានអាស៊ីតឆ្លាស់របស់វា ។

ដូច្នេះ គូអាស៊ីត-បាស គឺជាសំណុំនៃប្រភេទគីមីពីរ ដែលផ្លាស់គ្នាដោយប្រូតុងមួយ ទៅវិញទៅមក ។ ក្នុងប្រតិកម្មអាស៊ីត-បាស គ្រប់ប្រតិកម្មមានគូអាស៊ីត-បាសឆ្លាស់ពីរ ។

ក្នុងគូអាស៊ីត-បាសឆ្លាស់ អាស៊ីតមានប្រូតុងមួយច្រើនជាងបាសឆ្លាស់របស់វា ។ ឧទាហរណ៍ ៖ HF និង F⁻ ជាគូមួយ ; H₃O⁺ និង H₂O ជាគូមួយ ។

តារាងនេះជាបញ្ជីដែលត្រូវចងចាំ ។ ជួរឈរខាងឆ្វេងជាអាស៊ីត ។ ជួរឈរខាងស្តាំជាបាសឆ្លាស់របស់វា ។ អានពីឆ្វេងទៅស្តាំ ៖ អាស៊ីតឲ្យប្រូតុងមួយ ហើយក្លាយជាបាសឆ្លាស់ ។

តារាងទី 2.1 : គូអាស៊ីត-បាសឆ្លាស់មួយចំនួន

- កុំច្រឡំ៖ HCO₃⁻ និង CO₃²⁻ មិនមែនជាសារធាតុដូចគ្នាទេ ។ HCO₃⁻ ជាអាស៊ីតរបស់គូ HCO₃⁻/CO₃²⁻ ។ តែ HCO₃⁻ ក៏ជាបាសឆ្លាស់របស់ H₂CO₃ ដែរ ដូច្នេះវាជាសមាសធាតុអំផូទែរ ។ ឯ CO₃²⁻ ធ្វើជាបាសតែមួយមុខ ។

ប្រតិកម្មនៃអាស៊ីត-បាសប្រុងស្វែត-ឡូរី អាស្រ័យទៅនឹងទំនាក់ទំនងកម្លាំងអាស៊ីត និងកម្លាំងបាសដែលចូលរួម ។

ឧទាហរណ៍ ៖ អាស៊ីតក្លរីដ្រិច HCl គឺជាអាស៊ីតខ្លាំង ងាយឲ្យប្រូតុង ។ ដូច្នេះអ៊ីយ៉ុងក្លរួ Cl⁻ មានទំនាក់ទំនងខ្សោយក្នុងការទទួលប្រូតុង ។ ហេតុនេះ អ៊ីយ៉ុងក្លរួ Cl⁻ ជាបាសខ្សោយខ្លាំង ។

នេះជាច្បាប់ទូទៅ ៖ អាស៊ីតកាន់តែខ្លាំង បាសឆ្លាស់របស់វាកាន់តែខ្សោយ ។ បាសកាន់តែខ្លាំង អាស៊ីតឆ្លាស់របស់វាកាន់តែខ្សោយ ។

[UNCLEAR: heading word — printed as សន្ទីបាន; the vowel/ligature on the second syllable is not fully resolvable at this scan resolution (the expected Khmer term is សន្និដ្ឋាន, "conclusion")]

អាស៊ីតខ្លាំងឲ្យបាសឆ្លាស់ខ្សោយ ។ បាសដែលខ្លាំងឲ្យអាស៊ីតឆ្លាស់ខ្សោយ ។

ដូច្នេះ យើងអាចប្រើកម្លាំងរបស់អាស៊ីត-បាស ដើម្បីព្យាករណ៍ទិសដៅប្រតិកម្ម ។ ប្រតិកម្មផ្ទេរប្រូតុងតែងតែប្រព្រឹត្តទៅខាងអាស៊ីតខ្សោយ និងបាសខ្សោយ ។

ឧទាហរណ៍ ៖ ប្រតិកម្មនៃអាស៊ីតពែរក្លរិច HClO₄ និងទឹក H₂O ។ HClO₄ ជាអាស៊ីតខ្លាំងជាង H₃O⁺ ច្រើន ។ ដូច្នេះប្រតិកម្មប្រព្រឹត្តទៅខាងស្តាំ គឺខាង H₃O⁺ និង ClO₄⁻ ។

ប្រតិកម្មផ្ទេរប្រូតុងនេះទៅជាការផ្តល់ផលអាស៊ីតខ្សោយ និងបាសខ្សោយ ។

សម្រាប់ប្រតិកម្មដែលខិតទៅជិតទីបញ្ចប់ កំហាប់អង្គធាតុប្រតិករត្រូវធំជាងកំហាប់អាស៊ីត និងបាសខាងផលិតផល ។

មានន័យថា ៖ បើប្រតិកម្មទៅដល់ចុងបញ្ចប់ ស្ទើរតែគ្មានអង្គធាតុប្រតិករនៅសល់ទេ ។ បើប្រតិកម្មនៅជាលំនឹង អង្គធាតុប្រតិករនៅសល់ច្រើន ។

តារាងនេះមានបួនជួរឈរ ៖ អាស៊ីតឆ្លាស់, រូបមន្ត, បាសឆ្លាស់, រូបមន្ត ។

នៅខាងឆ្វេងមានព្រួញបញ្ឈរសរសេរថា កម្លាំងអាស៊ីតកើន ដោយក្បាលព្រួញនៅខាងលើ ៖ អាស៊ីតខ្លាំងបំផុតនៅជួរខាងលើ ។ នៅខាងស្តាំមានព្រួញបញ្ឈរសរសេរថា កម្លាំងបាសកើន ដោយក្បាលព្រួញនៅខាងក្រោម ៖ បាសខ្លាំងបំផុតនៅជួរខាងក្រោម ។

ដូច្នេះ អានពីលើចុះក្រោម ៖ អាស៊ីតខ្សោយទៅៗ ហើយបាសឆ្លាស់ខ្លាំងទៅៗ ។ នេះជាច្បាប់តែមួយ ៖ អាស៊ីតខ្លាំង ↔ បាសឆ្លាស់ខ្សោយ ។

ក្នុងសូលុយស្យុង អាស៊ីតខ្លាំងទាំងអស់បំបែកជាអ៊ីយ៉ុងទាំងស្រុង ហើយបង្កើតជាអ៊ីយ៉ុងអ៊ីដ្រូញ៉ូម H₃O⁺ ត្រូវនឹងចំនួនម៉ូលរបស់វា ។ អាស៊ីតដែលនៅខាងក្រោមអ៊ីយ៉ុង H₃O⁺ ក្នុងតារាងទី 2 មិនបំបែកជាអ៊ីយ៉ុងទាំងស្រុងនៅក្នុងទឹកទេ ។

- កុំច្រឡំ៖ តារាង ២.១ សរសេរអ៊ីយ៉ុងអុីប៉ូក្លរីតជា ClO⁻ តែតារាង ២.២ សរសេរជា OCl⁻ ។ វាជាអ៊ីយ៉ុងតែមួយ ។ ក្នុងការប្រឡង សរសេរតាមទម្រង់ដែលសៀវភៅប្រើក្នុងសំណួរនោះ ។

សមាសធាតុអំផូទែរ មានលក្ខណៈទាំងជាអាស៊ីតផង និងជាបាសផង ។

សមាសធាតុដែលមានលក្ខណៈជាអាស៊ីត (បោះបង់ប្រូតុង) និងជាបាស (ទទួលប្រូតុង) ហៅថា សមាសធាតុអំផូទែរ ។

ទឹកជាសមាសធាតុអំផូទែរ ព្រោះម៉ូលេគុលទឹកអាចឲ្យប្រូតុង រួចក្លាយទៅជាអ៊ីយ៉ុងអ៊ីដ្រូកស៊ីត OH⁻ ឬអាចទទួលប្រូតុង ដើម្បីក្លាយទៅជាអ៊ីយ៉ុងអ៊ីដ្រូញ៉ូម H₃O⁺ ។

សារធាតុដែលមាននាទីជាអាស៊ីតផង ឬជាបាសផង អាស្រ័យទៅលើកម្លាំងអាស៊ីត ឬកម្លាំងបាសដែលចូលរួមប្រតិកម្មជាមួយវា ។

បើទឹកមានប្រតិកម្មជាមួយសមាសធាតុដែលមានលក្ខណៈជាអាស៊ីតខ្លាំងជាងវា នោះទឹកមាននាទីជាបាស ។ តែបើវាមានប្រតិកម្មជាមួយសារធាតុដែលមានលក្ខណៈអាស៊ីតខ្សោយជាងវា នោះទឹកមាននាទីជាអាស៊ីត ហើយម៉ូលេគុលដទៃទៀតនឹងមាននាទីជាបាស ។

សមាសធាតុអាស៊ីតជាច្រើន មានប្រតិកម្មជាមួយសមាសធាតុបាស ដោយរាបស្មើគ្នាទៅវិញទៅមក ។

ឧទាហរណ៍ ៖ សូដ្យូមប៊ីកាបូណាត NaHCO₃ និងអាស៊ីតតាកតារិច H₂C₄H₄O₆ ជាធាតុផ្សំពីរប្រភេទនៅក្នុងមេដំប៉ោង ។ ក្នុងពេលប្រតិកម្ម សូលុយស្យុងនៃសមាសធាតុទាំងពីរនេះបង្កើតជាឧស្ម័នកាបូនឌីអុកស៊ីត ។ ដោយសារឧស្ម័នកាបូនឌីអុកស៊ីតកាយចេញនេះហើយ ដែលធ្វើឱ្យនំឡើងប៉ោងបរិកឡើង ។

ឧទាហរណ៍ផ្សេងទៀត ៖ សារធាតុអង់តាស៊ីត បន្ថយកម្រិតជាតិអាស៊ីតនៅក្នុងក្រពះ ដោយការបន្សាប ។

ប្រតិកម្មបន្សាប គឺប្រតិកម្មរវាងអាស៊ីត និងបាស ដែលផ្តល់ផលជាទឹក និងអំបិល ។

- កុំច្រឡំ៖ បាស និង អាល់កាលី មិនដូចគ្នាទេ ។ បាសជាអ្នកទទួលប្រូតុង (ឧ. NH₃, CO₃²⁻) ។ អាល់កាលីគឺជាបាសដែលរលាយក្នុងទឹក ហើយឲ្យអ៊ីយ៉ុង OH⁻ ដូចជា NaOH និង KOH ។ ដូច្នេះអាល់កាលីទាំងអស់ជាបាស តែបាសទាំងអស់មិនមែនជាអាល់កាលីទេ ។

ប្រតិកម្មអាស៊ីត-បាសរវាងអាស៊ីតក្លរីដ្រិច HCl ដែលជាអាស៊ីតខ្លាំង និងសូដ្យូមអ៊ីដ្រូកស៊ីត NaOH ដែលជាបាសខ្លាំង ។

សារធាតុទាំងពីរបំបែកជាអ៊ីយ៉ុងទាំងស្រុង ហើយបង្កើតបានជាអ៊ីយ៉ុងអ៊ីដ្រូញ៉ូម H₃O⁺ និងអ៊ីយ៉ុង OH⁻ ។

ប្រតិកម្មកើតមានតែរវាងអ៊ីយ៉ុង H₃O⁺ និងអ៊ីយ៉ុង OH⁻ ប៉ុណ្ណោះ ។ អ៊ីយ៉ុង Na⁺ និង Cl⁻ មិនចូលរួមទេ ។ ដូច្នេះសមីការអ៊ីយ៉ុងសុទ្ធគឺ H₃O⁺ + OH⁻ → 2H₂O ។

ដោយអ៊ីយ៉ុង Na⁺ និង Cl⁻ មាននៅផ្នែកទាំងសងខាងនៃប្រតិកម្មនេះ អ៊ីយ៉ុង Na⁺ និង Cl⁻ នេះគឺជា អ៊ីយ៉ុងទស្សនិក ។

អ៊ីយ៉ុងដែលចូលរួមក្នុងប្រតិកម្មនេះគឺអ៊ីយ៉ុង H₃O⁺ និង OH⁻ ដែលផ្គុំគ្នាបានជាទឹក ។

ដូច្នេះ ប្រតិកម្មបន្សាប គឺជាប្រតិកម្មនៃអ៊ីយ៉ុងអ៊ីដ្រូញ៉ូម H₃O⁺ និងអ៊ីយ៉ុងអ៊ីដ្រូកស៊ីត OH⁻ ដែលបង្កើតបានជាម៉ូលេគុលទឹក ។

អំបិល ជាសមាសធាតុអ៊ីយ៉ុង ដែលផ្ដុំឡើងពីកាតូងដែលបានពីបាស និងអាណូងដែលបានពីអាស៊ីត ។

ឧទាហរណ៍ ៖ NaCl មាន Na⁺ មកពីបាស NaOH និង Cl⁻ មកពីអាស៊ីត HCl ។

សំគាល់ ៖ ផលិតផលដែលកើតព្រមប្រតិកម្មបន្សាបគឺ ទឹក និង អំបិល ។

អំបិលជាសមាសធាតុអ៊ីយ៉ុង ដែលផ្ដុំឡើងពីកាតូងដែលបានពីបាស និងអាណូងដែលបានពីអាស៊ីត ។

មេរៀននេះជាមេរៀនគំនិត ។ សៀវភៅមិនបានដាក់រូបមន្តក្នុងប្រអប់នៅក្នុងមេរៀននេះទេ ។ រូបមន្តបីខាងក្រោម ជារូបមន្តដែលត្រូវប្រើក្នុងលំហាត់ទី ១១ និងទី ១២ នៃចុងមេរៀន ។ វាមកពីជំពូកមុន ។ យើងរំលឹកវានៅទីនេះ ដើម្បីឲ្យគណនាបានត្រឹមត្រូវ ។

ចំណាំ៖ រូបមន្ត ៤.៤ ដល់ ៤.៧ ខាងក្រោម ជាទម្រង់ដោះស្រាយដែលលំហាត់ទី ១១ និងទី ១២ នៅទំព័រ ៧៩ ត្រូវការ ។ សៀវភៅមិនបានបោះពុម្ពពួកវាក្នុងប្រអប់ទេ ដូច្នេះវាសរសេរជាទម្រង់បំប្លែងនៃ ៤.១ ដល់ ៤.៣ ។ [source p79]

រូបមន្ត៖ កំហាប់ម៉ូឡារីតេ

$$C_M=\frac{n}{V_s}$$

- $C_M$ ៖ កំហាប់ម៉ូឡារីតេ (ឯកតា៖ mol/L ឬ M)

- $n$ ៖ ចំនួនម៉ូលអង្គធាតុរលាយ (ឯកតា៖ mol)

- $V_s$ ៖ មាឌសូលុយស្យុង (ឯកតា៖ L)

- ប្រើពេលណា៖ ពេលដឹងចំនួនម៉ូល និងមាឌសូលុយស្យុង ។

- ចំណាំ៖ $V_s$ ជាមាឌសូលុយស្យុងសរុប មិនមែនមាឌទឹកទេ ។ បើគេឲ្យជាមីលីលីត្រ ត្រូវចែកនឹង 1000 ជាមុន ។

- ទម្រង់បំប្លែង៖ $n=C_M{V}_s$, $V_s=n/C_M$