អរម៉ូនរុក្ខជាតិ និងទៅនោរាទិស

ចប់មេរៀននេះ សិស្សអាច ៖

• កំណត់និយមន័យអរម៉ូនរុក្ខជាតិ និងដាក់ឈ្មោះអរម៉ូនរុក្ខជាតិ ។
• រៀបរាប់អំពីនាទីសំខាន់ៗនៃអរម៉ូនជីវមួយៗ ។
• កំណត់និយមន័យទៅនោរាទិស និងរាប់ឈ្មោះប្រភេទនៃទៅនោរាទិស ។
• បកស្រាយពីសកម្មភាពរស្មីទៅនោរាទិស ធរណីទៅនោរាទិស កាយទៅនោរាទិស ទឹកទៅនោរាទិស និងគីមីទៅនោរាទិស ។

ការលូតលាស់នៃរុក្ខជាតិបណ្តាលមកពីមេដាលីកាដែលធ្វើចំណែកមីតូស ហើយបង្កើតកោសិកាថ្មីៗ ព្រមទាំងការលូតវែង និងការធ្វើឯកទេសកម្មនៃកោសិកាទាំងនោះ ។ ម្យ៉ាងទៀត យើងសង្កេតឃើញថា ដើមរុក្ខជាតិខ្លះលូតលាស់បែរទៅរកពន្លឺ ។ នៅដើមសតវត្សទី 19 គេបានស្រាវជ្រាវរកឃើញថា ការលូតលាស់នៃរុក្ខជាតិស្ថិតនៅក្រោមអំពើនៃសារធាតុគីមីដែលផលិតដោយរុក្ខជាតិខ្លួនឯងផ្ទាល់តែម្តង ។ សារធាតុគីមីនេះគឺ អរម៉ូន ។

អរម៉ូនរុក្ខជាតិ ជាសារធាតុសរីរាង្គដែលសំយោគដោយរុក្ខជាតិ ។ វាមានអំពើលើការលូតលាស់នៃរុក្ខជាតិ ។ ជាទូទៅ អរម៉ូនត្រូវបានផលិតឡើងក្នុងបរិមាណតិចតួច ។ អរម៉ូនដែលមានការទីខ្ពស់ក្នុងតម្រូវការលូតលាស់នៃរុក្ខជាតិគឺ អុកស៊ីន ស៊ីបេរីលីន ស៊ីតូគីនីន អេទីឡែន និងអាស៊ីតអាប់ស៊ីស៊ីក ។

អុកស៊ីនជាអរម៉ូនទីមួយដែលគេសិក្សាលម្អិត ។ គេសិក្សាវាដោយពិសោធន៍លើកូលេអុបទីលនៃរុក្ខជាតិក្រោមីណេ ពីព្រោះកូលេអុបទីលមានកោសិកាតិច ងាយសង្កេត និងងាយកាត់ ។

នៅឆ្នាំ 1881 ដាវីន (Darwin) បានចាប់ផ្តើមពិសោធន៍ស្រាវជ្រាវរកសកម្មភាពរបស់អុកស៊ីននៅក្នុងរុក្ខជាតិ ។ បន្ទាប់មក ជីវវិទូជាច្រើនបានសិក្សាអំពីឥទ្ធិពលនៃសារធាតុនេះ ។ អ្នកស្រាវជ្រាវទាំងអស់បានរកឃើញដោយការពិសោធន៍លើពពួកក្រោមីណេ ។

អ្វីដែលរូបបង្ហាញ ៖ គំនូរពិសោធន៍លើកូលេអុបទីលនៃស្មៅ (ក្រោមីណេ) ។ ខាងឆ្វេងជាកូលេអុបទីលពីរដុះក្នុងចានដីមួយ ។ ខាងស្តាំជាកូលេអុបទីលមួយដាក់បញ្ឈរ ដែលកំពូលរបស់វាត្រូវកាត់ដាក់លើដុំអាហ្គាមួយ ហើយមានព្រួញបង្ហាញការសាយភាយនៃសារធាតុពីកំពូលចុះមកក្រោម ។ ស្លាក ៖ «កូលេអុបទីល» (ខាងលើស្តាំ ចង្អុលទៅកំពូលកូលេអុបទីល) និង «ស្លឹក» (ចង្អុលទៅស្លឹកនៃកូលេអុបទីលខាងឆ្វេង) ។ ព្រួញ/លំដាប់ ៖ ព្រួញផ្ដេកនៅកំពូលកូលេអុបទីលបង្ហាញចលនានៃសារធាតុពីកំពូលទៅចំហៀង ។ ព្រួញឈរបង្ហាញការធ្លាក់ចុះនៃសារធាតុតាមកូលេអុបទីល និងព្រួញចេញពីដុំអាហ្គាទៅដុំកោសិកាខាងស្តាំ ។

កូលេអុបទីល ជាស្រទាប់កោសិកាដែលស្រោបស្លឹកទីមួយនៃពន្លកដើមរុក្ខជាតិក្រោមីណេ ។ នៅពេលលូតលាស់ ស្លឹក និងដើមរុក្ខជាតិចោះស្រទាប់ការពារនេះ ។

ប៉ុន្មានថ្ងៃក្រោយដំណុះគ្រាប់ កូលេអុបទីលមានប្រវែង 2 – 3 cm ។ នៅដំណាក់កាលនេះ កោសិកានៅកូលេអុបទីលឈប់ធ្វើចំណែកមីតូស តែធ្វើការលូតវែង ។ ដូច្នេះ បើកូលេអុបទីលកោង មូលហេតុគឺការលូតវែងមិនស្មើគ្នា មិនមែនការបែងចែកកោសិកាទេ ។

ពិសោធន៍ទី ១ ៖ ការពិសោធន៍របស់ដាវីន ដែលបង្ហាញថាកំពូលកូលេអុបទីលជាតំបន់ទទួលពន្លឺ ។

អ្វីដែលរូបបង្ហាញ ៖ ដ្យាក្រាមបីជួរ បង្ហាញការពិសោធន៍បីលើកូលេអុបទីលដែលដុះក្នុងចានដី ។ ជួរទីមួយ ៖ កូលេអុបទីលទាំងមូលទទួលពន្លឺពីចំហៀង ហើយកោងទៅរកពន្លឺ ។ ជួរទីពីរ ៖ គេកាត់កំពូលលើចេញ ហើយកូលេអុបទីលលូតលាស់ត្រង់ មិនកោង ។ ជួរទីបី ៖ គេគ្របកំពូលដោយគម្របស្អាត ហើយកូលេអុបទីលលូតលាស់ត្រង់ដែរ ។ ស្លាក ៖ «ពន្លឺ» (នៅលើព្រួញពន្លឺទាំងបីជួរ), «កូលេអុបទីលទទួលពន្លឺតែមួយចំហៀង», «គេកាត់កំពូលលើកូលេអុបទីល», «គេគ្របកំពូលដោយគម្របស្អាត» ។ ព្រួញ/លំដាប់ ៖ ព្រួញផ្ដេកបីដងចង្អុលពីស្តាំទៅឆ្វេង តំណាងឱ្យពន្លឺដែលមកពីចំហៀង ។ ព្រួញធំមួយនៅកណ្តាលចង្អុលពីជួរទីមួយទៅជួរទីពីរ និងមួយទៀតពីជួរទីពីរទៅជួរទីបី បង្ហាញលំដាប់នៃការពិសោធន៍ ។

បើគេកាត់កំពូលលើនៃកូលេអុបទីលរបស់អាវ៉ាន់ (avoine) ដោយជាតិម៉ាំង កូលេអុបទីលនឹងឈប់លូតលាស់ ដូច្នេះកំពូលលើនៃកូលេអុបទីលមាននាទីចាំបាច់សម្រាប់ការលូតលាស់ ។ ដាវីនធ្វើការសង្កេត ៖ កាលណាកូលេអុបទីលទទួលពន្លឺតែមួយចំហៀង វាលូតលាស់ដោយបែរកោងទៅរកពន្លឺនោះ ។ ដាវីនយកគម្របស្អាតមួយទៅគ្របពីលើកូលេអុបទីល ។ គាត់សង្កេតឃើញថា កូលេអុបទីលលូតលាស់ តែមិនបែរទៅរកពន្លឺទេ ។ គាត់សន្និដ្ឋានថា កាលណារុក្ខជាតិទទួលពន្លឺតែមួយចំហៀង ផ្នែកខាងក្រោមទទួលទ្វីពល (stimulus) ពីកំពូលលើ ដែលធ្វើឱ្យវាលូតលាស់បែរទៅរកពន្លឺ ។

ពិសោធន៍ទី ២ ៖ តំបន់លូតលាស់ជាតំបន់ប្រតិកម្ម ។

អ្វីដែលរូបបង្ហាញ ៖ ដ្យាក្រាមបង្ហាញកូលេអុបទីលបីដុះក្នុងចានដី ដែលពីរដងញែកដោយសញ្ញា «ក» និង «ខ» ។ នៅខាងស្តាំ កូលេអុបទីលមួយកោងទៅរកពន្លឺ ដោយមានបន្ទាត់ដាច់ៗសម្គាល់តំបន់លូតលាស់ ។ ស្លាក ៖ «តំបន់លូតលាស់», «កូលេអុបទីល», «ក», «ខ» ។ ព្រួញ/លំដាប់ ៖ ព្រួញចង្អុលពីស្លាក «តំបន់លូតលាស់» ទៅកាន់ផ្នែកដែលកោងនៃកូលេអុបទីលខាងស្តាំ ។ បន្ទាត់ដាច់ៗពីរបង្ហាញចម្ងាយរវាងផ្នែកខាងក្នុង និងខាងក្រៅនៃផ្នែកកោង ។

គេកាត់កំពូលលើកូលេអុបទីល ហើយយកវាទៅដាក់ចំកន្លែងដើមវិញ (រូបទី 2.3

ក) ។ កូលេអុបទីលបន្តការលូតលាស់ជាធម្មតា ។ បើគេកាត់កំពូលលើកូលេអុបទីល ហើយដាក់កំពូលលើនេះទៅវិញនៅពាក់កណ្តាលមុខកាត់នៃកូលេអុបទីល (រូបទី 2.3

ខ) គេសង្កេតឃើញថា កូលេអុបទីលលូតលាស់ ហើយកោងបែរតាមទិសម្តងទៀត ។ ដូច្នេះ ការលូតលាស់ប្រតិកម្មទៅនៅត្រង់តំបន់លូតលាស់ដែលស្ថិតនៅក្រោមកំពូលលើ ។ សារធាតុមួយដែលផលិតដោយកំពូលលើកូលេអុបទីល មានឥទ្ធិពលទៅលើការលូតលាស់នេះ ។

គេកាត់កំពូលលើកូលេអុបទីល ។ បន្ទាប់មកគេយកកំពូលលើនេះដាក់លើដុំចាហួយមួយ (រូបទី 2.4

ក) ហើយយកទៅដាក់លើកំពូលលើនៃដើមវិញ ។ គេសង្កេតឃើញថា ការលូតលាស់ប្រតិកម្មទៅជាធម្មតា ។ បើគេយកកំពូលលើនេះដាក់លើបន្ទះដែលមិនអាចជ្រាបបាន ដូចជាបន្ទះអាលុយមីញ៉ូម ឬបន្ទះមីកាជាដើម (រូបទី 2.4

ក) ការលូតលាស់នៃកូលេអុបទីលមិនអាចប្រតិកម្មទៅបានឡើយ ។

អ្វីដែលរូបបង្ហាញ ៖ រូបគំនូសពណ៌ស បង្ហាញដុំកូលេអុបទីលបញ្ឈរចំនួនបី ដែលគេកាត់កំពូលចេញ ហើយដាក់កំពូលនោះវិញលើមុខកាត់ ។ រូបបែងចែកជាពីរក្រុម គឺ (ក) នៅខាងឆ្វេង និង (ខ) នៅខាងស្តាំ ។ ស្លាក ៖ «បន្ទះមីកា» (បន្ទះសំប៉ែតដែលដាក់កាត់ទទឹង), «បន្ទះចាហួយ» (ដុំចាហួយ), អក្សរ «ក» និង «ខ» កំណត់ក្រុមឆ្វេង/ស្តាំ ។ ព្រួញ/លំដាប់ ៖ គ្មានព្រួញ ។ ក្រុម (ក) ៖ ដុំទី១ មានកំពូលដាក់វិញផ្ទាល់លើមុខកាត់ (ដុះធម្មតា) ; ដុំទី២ និងទី៣ មានបន្ទះមីកាកាត់ទទឹងនៅចន្លោះកំពូល និងដុំដើម (មិនដុះ) ។ ក្រុម (ខ) ៖ កំពូលដាក់លើបន្ទះចាហួយ ហើយបន្ទះចាហួយនោះទៅលើដុំដើមវិញ ។

គេដាក់កំពូលលើនៃកូលេអុបទីលជាច្រើនទៅលើបន្ទះចាហួយមួយក្នុងរយៈពេលប្រហែលមួយម៉ោង ។ បន្ទាប់មកគេកាត់ចាហួយនោះជាដុំៗ ។ គេដាក់ដុំចាហួយនេះទៅលើកូលេអុបទីលដែលត្រូវបានកាត់កំពូលចេញ ។ គេសង្កេតឃើញថា បើគេដាក់ដុំចាហួយគ្របលើកូលេអុបទីលទាំងស្រុង កូលេអុបទីលលូតលាស់ឡើងត្រង់ទៅលើ (រូបទី 2.5

ក) ។ បើគេដាក់ដុំចាហួយលើផ្នែកម្ខាងនៃកូលេអុបទីល កូលេអុបទីលលូតលាស់បែរទៅរកផ្នែកម្ខាងទៀត (រូបទី 2.5

ខ) ។

អ្វីដែលរូបបង្ហាញ ៖ លំដាប់នៃការពិសោធន៍ជាបួនដំណាក់កាល ដែលរៀបជាព្រួញពីឆ្វេងទៅស្តាំ ។ (១) ដើមកូលេអុបទីលមួយមានពន្លក និងស្លឹក ដែលគេកាត់កំពូលចេញ ។ (២) កំពូលទាំងនោះត្រូវដាក់លើដុំចាហួយ (បន្ទះស្រមោលជាក្រឡា) ។ (៣) បន្ទាប់មកគេកាត់ចាហួយជាក្រឡាតូចៗ ។ (៤) ដុំចាហួយនីមួយៗត្រូវដាក់លើមុខកាត់របស់ដុំកូលេអុបទីលដែលគេកាត់កំពូលចេញ ។ រូបចុងក្រោយបង្ហាញកូលេអុបទីលពីរ គឺ (ក) ដុំចាហួយដាក់ពីលើស្មើៗ នោះដុះត្រង់ ; (ខ) ដុំចាហួយដាក់ផ្អៀងខាង នោះដុះកោង ។ ស្លាក ៖ «កំពូលលើកូលេអុបទីល» (ចង្អុលទៅកំពូលដែលកាត់ចេញ), «ចាហួយ» (បន្ទះចាហួយទី១), «ដុំចាហួយ» (ដុំដែលកាត់រួច), «កូលេអុបទីល» (ដុំដើមទាំងសងខាង), អក្សរ «ក» និង «ខ» ។ ព្រួញ/លំដាប់ ៖ ព្រួញធំពីកំពូលចុះមកលើបន្ទះចាហួយ ; ព្រួញពីបន្ទះចាហួយទៅក្រឡាចតុកោណដែលកាត់ជាក្រឡា ; ព្រួញពីក្រឡាទៅស្តាំរកដុំកូលេអុបទីលទាំងពីរ ។

ដូច្នេះ កំពូលលើនៃកូលេអុបទីលផលិតសារធាតុម្យ៉ាង គឺអុកស៊ីន ដែលធ្វើឱ្យមានការលូតលាស់ ។ អុកស៊ីនបានសាយចូលក្នុងចាហួយ ហើយគេអាចចម្រាញ់យកសារធាតុនេះបាន ។ កោសិកានៅផ្នែកដែលបានទទួលអុកស៊ីន លូតលាស់ធំធាត់ជាងកោសិកាដែលមិនបានទទួលអុកស៊ីន ។ ដូច្នេះហើយបានជាកូលេអុបទីលលូតលាស់កោងបែរទៅរកផ្នែកដែលមិនបានទទួលអុកស៊ីន (រូបទី 2.6) ។

អ្វីដែលរូបបង្ហាញ ៖ គំនូសកូលេអុបទីលពីរ ដែលមានដុំចាហួយដាក់លើកំពូល ។ ខាងឆ្វេង ដុំចាហួយដាក់ស្មើលើកំពូល នោះកូលេអុបទីលដុះត្រង់ ។ ខាងស្តាំ ដុំចាហួយដាក់តែខាងម្ខាង នោះកូលេអុបទីលដុះកោងទៅរកខាងដែលគ្មានអុកស៊ីន ។ ស្លាក ៖ «ដុំចាហួយមានអុកស៊ីន» (ចង្អុលទៅដុំចាហួយខាងលើ), «អុកស៊ីន» (ចង្អុលទៅចំណែកនៃកូលេអុបទីលដែលមានអុកស៊ីន), «គ្មានអុកស៊ីន» (ចង្អុលទៅចំណែកខាងក្រោយ/ខាងក្រៅដែលគ្មានអុកស៊ីន) ។ ព្រួញ/លំដាប់ ៖ បន្ទាត់ចង្អុល (leader lines) ពីស្លាកទៅចំណុចនីមួយៗនៃរូប ; គ្មានព្រួញចលនា ។