កំណើននិងការលូតលាស់រុក្ខជាតិ

អ្វីដែលរូបបង្ហាញ: រូបថតពណ៌ខ្មៅស ពេញទំព័រ នៃព្រៃឈើធម្មជាតិមួយ ដែលមានដើមឈើធំៗខ្ពស់ៗច្រើនដើម ដុះជាប់ៗគ្នា ។ ផ្ទៃដីក្រោមមានស្មៅនិងគុម្ពោតតូចៗ ហើយពន្លឺថ្ងៃចាំងចេញពីខាងលើ ។ ទីតាំងរូប: កណ្តាលទំព័រ ២១ (ទំព័រ PDF ២៦) ។

រុក្ខជាតិនេះមានអាយុរាប់រយឆ្នាំហើយ វាមានទំហំដើមធំនិងកម្ពស់ខ្ពស់ ។ តើទឹកនិងសារធាតុខនិជត្រូវបានដឹកនាំទៅដល់ស្លឹកនៅក្នុងបំពង់ឈើបែបដូចម្តេច ? តើអាហារសំយោគក្នុងស្លឹកដោយរស្មីសំយោគធ្វើដំណើរទៅណា ? រុក្ខជាតិភាគច្រើនដុះចេញពីអំបូរយើងនៅក្នុងត្រកូល ។ តើអំបូរយើងលូតលាស់ជារុក្ខជាតិធំរបែបដូចម្តេច ? តើកត្តាអ្វីខ្លះដែលមានឥទ្ធិពលលើការលូតលាស់របស់រុក្ខជាតិ ?

ចប់មេរៀននេះ សិស្សអាច៖

• បកស្រាយពន្យល់អំពីសម្បទានិងកំណើនទឹកដី ។
• បកស្រាយពន្យល់អំពីពិរុះរាយចំហាយទឹក ។
• បកស្រាយចលនាការដឹកនាំអាហារ សំយោគរួចចេញពីស្លឹក ។
• ពន្យល់អំពីការលូតលាស់តាមបណ្តោយនិងទទឹងនៃរុក្ខជាតិ ។

រុក្ខជាតិ ជាភាវៈរស់ស្វ័យជីព ។ ដើម្បីលូតលាស់ រុក្ខជាតិផ្លូវស៊ីសំយោគដោយត្រូវការទឹក ខ្យល់ និងពន្លឺព្រះអាទិត្យ ខ្យល់ និងសារធាតុខនិជ ។ តើរុក្ខជាតិស្រូបយកសារធាតុទាំងនេះដូចម្តេចខ្លះ ?

សារធាតុខ្លះៗដែលត្រូវដឹកនាំ គឺទឹក សារធាតុខនិជរាយ និងអាហារ ។ សារាយគឺជាជាលិកាសម្រាប់ដឹកនាំទឹកនិងបណ្តូរខ្លួនទេ ។ កោសិកានីមួយៗនៅសារាយស្ថិតនៅជាប់ជាមួយនឹងមជ្ឈដ្ឋានក្រៅ ។ ទឹក សារធាតុខនិជ និងឧស្ម័នកាបូនិចអុកស៊ីតចូលផ្ទាល់ទៅក្នុងកោសិកានីមួយៗរបស់សារាយ ។ អាហារភាគច្រើនបានមកពីដំណើររស្មីសំយោគ ។ ដំណឹកនាំអាហារនៅក្នុងកោសិកាប្រព្រឹត្តទៅតាមបណ្តោយ ។ ស្លែព្រៃមានលក្ខណៈសំញុំជាងសារាយ ។ ស្លែព្រឹក្សជារុក្ខជាតិថ្នាក់ខ្ពស់ដែរ ប៉ុន្តែវាគ្មានសរសៃនាំសម្រាប់ដឹកនាំសារធាតុផ្សេងៗទេ ។ ទឹកចូលទៅក្នុងរុក្ខជាតិ ហើយត្រូវបានដឹកនាំទៅផ្នែកផ្សេងៗទៀតតាមអនុស្ស ។ អាហារដែលបានមកពីរស្មីសំយោគសាយចូលទៅគ្រប់កោសិកាទាំងអស់របស់ស្លែព្រៃ ។ បណ្តូរខ្លួនប្រព្រឹត្តទៅតាមរយៈរន្ធតូចៗ ។ ក. សម្រូបទឹក ។ រុក្ខជាតិមានសរសៃនាំស្រូបយកទឹកពីក្នុងដីតាមរយៈរោមជញ្ជក់នៅប្ញស ។ ការពិសោធន៍ (រូបទី 1.1) បង្ហាញថាទឹកនៅក្នុងដីជ្រាបចូលទៅក្នុងប្ញសតាមរយៈរោមជញ្ជក់ ។ រោមជញ្ជក់ដុះលើប្ញសខ្លីៗនៅលើគល់បន្ទះបំណែងកតេស (កំប៉ុងរោមជញ្ជក់) ។ ខ្នាតទីងប្ញស (រូបទី 1.2) បង្ហាញថារោមជញ្ជក់ជាផ្នែកបន្ថែមនៃកោសិកាស្រាប់ក្រោយបង្អស់ ។

5.4.២ រុក្ខជាតិមានសរសៃនាំ

អ្វីដែលរូបបង្ហាញ: រូបគំនូរស បង្ហាញកែវពិសោធន៍បីដាក់ទឹក ដែលក្នុងកែវនីមួយៗមានដើមរុក្ខជាតិតូចមួយដុះក្នុងទឹក ។ កែវទីមួយ (ខាងឆ្វេង) ប្ញសរបស់រុក្ខជាតិនៅដដែលទាំងស្រុង ហើយមានរោមជញ្ជក់ពណ៌ខ្មៅច្រើនសាច់នៅចុងប្ញស ។ កែវទីពីរ (កណ្តាល) ចុងប្ញសត្រូវបានកាត់ចេញ ។ កែវទីបី (ខាងស្តាំ) ប្ញសត្រូវបានកាត់ត្រឹមគល់ ។ កម្រិតទឹកក្នុងកែវទាំងបីខុសគ្នា ដែលបង្ហាញថាតំបន់ណាស្រូបទឹក ។ ស្លាក (labels): រោមជញ្ជក់ (ព្រួញចង្អុលទៅចុងប្ញសក្នុងកែវទីមួយនិងទីពីរ), ព្រុំ (ចុងប្ញសដែលកាត់), ទឹក (ទឹកក្នុងកែវ) ។ ព្រួញ/លំដាប់ (arrows/order): ព្រួញពីស្លាក «រោមជញ្ជក់» ចង្អុលចុះក្រោមទៅរកបណ្តុំរោមនៅចុងប្ញស ។ លំដាប់ពីឆ្វេងទៅស្តាំ ៖ ប្ញសពេញលេញ → ប្ញសកាត់ចុង → ប្ញសកាត់ត្រឹមគល់ ។ ទីតាំងរូប: កណ្តាលឆ្វេងនៃទំព័រ ២៣ (ទំព័រ PDF ២៨) ។

អ្វីដែលរូបបង្ហាញ: រូបគំនូរស បង្ហាញកោសិកាជាប់ៗគ្នានៃស្រទាប់ក្រៅនៃប្ញស ហើយចេញពីកោសិកាមួយមានរោមជញ្ជក់វែងមួយលាតសន្ធឹងទៅខាងក្រៅ ។ ខាងក្នុងរោមមានសារធាតុរាវ (ស៊ីតូប្លាស) ហើយផ្នែកចុងមានសំបកស្តើង ។ ស្លាក (labels): [UNCLEAR: ណ្តុំ...] (កោសិកាខាងលើ), រ៉ាកូយអាល [UNCLEAR], ស៊ីតូប្លាស, កោសិកាប៉ូរងស៊ីម [UNCLEAR], រោមជញ្ជក់ (ចុងរោមខាងក្រោមស្តាំ) ។ ព្រួញ/លំដាប់ (arrows/order): បន្ទាត់ចង្អុលពីស្លាកនីមួយៗទៅរកផ្នែករៀងៗខ្លួន ៖ ស្លាកខាងលើចង្អុលទៅជញ្ជាំងកោសិកា, ស្លាកកណ្តាលចង្អុលទៅសារធាតុរាវក្នុងរោម, ស្លាកខាងក្រោមចង្អុលទៅចុងរោមជញ្ជក់ ។ ទីតាំងរូប: កណ្តាលស្តាំនៃទំព័រ ២៣ (ទំព័រ PDF ២៨) ។ រោមជញ្ជក់គឺជាកោសិកាបន្ថែមដុះចេញពីកោសិកាផ្ទៃខាងក្រៅនៃរុក្ខជាតិនិងមជ្ឈដ្ឋានខាងក្រៅ ។

អ្វីដែលរូបបង្ហាញ: រូបគំនូរស បង្ហាញផ្នែកកាត់បញ្ឈរនៃប្ញស ពីខាងក្រៅចូលខាងក្នុង ៖ ស្រទាប់កោសិកាខាងក្រៅ (សំបក) បន្ទាប់មកស្រទាប់កោសិការង្វង់ (អង់ដូដឺម) និងស្រទាប់ស៊ីឡាំងកញ្ចាលខាងក្នុង ។ កោសិកានីមួយៗមានលេខបង្ហាញទំហំគិតជាមីក្រូម៉ែត្រ ។ ស្លាក (labels): ស៊ីឡាំងកញ្ចាល, សំបក, បេរីស៊ីក, អង់ដូដឺម, ស៊ីតូឌឺម [UNCLEAR] ។ ព្រួញ/លំដាប់ (arrows/order): លេខទំហំកោសិកាតាមលំដាប់ពីខាងក្រៅចូលខាងក្នុង ៖ 0,7 ; 1,4 ; 1,5 ; 2,1 ; 2,8 ; 3 ; 1,7 ។ បន្ទាត់ដាច់ៗចង្អុលពីស្លាក «បេរីស៊ីក», «អង់ដូដឺម» និង «ស៊ីតូឌឺម» ទៅស្រទាប់កោសិការៀងៗខ្លួន ។ ទីតាំងរូប: ខាងក្រោមទំព័រ ២៣ (ទំព័រ PDF ២៨) ។ ខ្នាតទីងប្ញសគឺជាតំបន់បំណែងកតេស បង្ហាញថាប្ញសចែកចេញជាតំបន់ពីរគឺ សំបកនិងស៊ីឡាំងកញ្ចាល ។ នៅក្នុងស៊ីឡាំងកញ្ចាលមានបាច់សរសៃស៊ីឡឹមដែលមានសារធាតុក្នុងដំណឹកនាំទឹកនិងអំបិលខនិជ ។

ដោយកំហាប់សារធាតុលាយក្នុងកោសិការោមជញ្ជក់ខ្ពស់ជាងកំហាប់សូលុយស្យុងអំបិលខនិជ ក្នុងដី ទឹកត្រូវបានស្រូបចូលតាមរោមជញ្ជក់នៃឫសដោយសារបាតុភូតអូស្មូស ។ បន្ទាប់មក កំហាប់សារធាតុលាយក្នុងកោសិការោមជញ្ជក់ថយចុះ ហើយទាបជាងកំហាប់សារធាតុលាយនៃកោសិកាដែលនៅស្រទាប់ជាប់គ្នា ដូចនេះធ្វើឱ្យទឹកជ្រាបចូលបន្តទៅស្រទាប់ក្នុងរហូតដល់អង្គដូច្នោះ ។ ប៉ុន្តែចាប់ពីអង្គដូច្នោះរហូតដល់សរសៃស៊ីវ៉ូម ចលនាទឹកប្រព្រឹត្តទៅតាមដំណើរការនាំសកម្ម ដែលត្រូវការថាមពល ។

សម្ពាធឫស គឺជាសម្ពាធដែលកើតឡើងនៅក្នុងប្ញស កាលណាទឹកចូលដល់សរសៃស៊ីវ៉ូម ហើយវារុញច្រានរុក្ខសដើមឡើងលើ ។

កាលណាទឹកចូលទៅដល់សរសៃស៊ីវ៉ូមតាមអូស្មូស ហើយវាបង្កើតជាសម្ពាធឫស ។ សម្ពាធឫសបានរុញច្រានរុក្ខសដើម (ទឹកនិងអំបិលខនិជ) ទៅលើ ។

អ្វីដែលរូបបង្ហាញ: គំនូរតូចមួយក្នុងស៊ុមបន្ទាត់ បង្ហាញការពិសោធរបស់ហាលេ ។ នៅផ្នែកកណ្តាល មានដើមរុក្ខជាតិមួយ (ដើមទំពាំងបាយជូរ) ចាក់ចេញពីបំពង់កែវឈរត្រង់ ដែលមានបាតជាបន្ទះពណ៌ប្រផេះ (កន្លែងចាប់ភ្ជាប់) ។ ផ្នែកខាងក្រោមដើមមានឫសវែងៗ សាខាចុះក្នុងស្រទាប់ដីដែលគូសជាចំណុចៗ (តំបន់មានសំណើម/ទឹក) ហើយមានបន្ទាត់រលកតំណាងផ្ទៃទឹក ។ នៅខាងស្តាំខាងលើ មានបំពង់រាងអក្សរ U ដែលមានបារតពណ៌ប្រផេះនៅខាងក្នុង ។ ស្លាក (labels): ដើមទំពាំងបាយជូរ; ទឹក ។ ព្រួញ/លំដាប់ (arrows/order): បន្ទាត់ចង្អុលពីពាក្យ «ដើមទំពាំងបាយជូរ» ទៅដើមរុក្ខជាតិ; បន្ទាត់ចង្អុលពីពាក្យ «ទឹក» ទៅផ្ទៃទឹកក្នុងដី ។ ទីតាំងរូប: កណ្តាលស្តាំនៃទំព័រ ២៤ (ទំព័រ PDF ២៩) ។ នៅឆ្នាំ 1727 លោក ហាលេ (Hales) បានធ្វើពិសោធន៍ដោយកាត់ដើមទំពាំងបាយជូរមួយ ។ កាត់តគាប់ដើមរុក្ខជាតិនេះទៅនឹងបំពង់មួយដែលមានដាក់ទឹក ហើយគេឃើញបំពង់នេះជាមួយបំពង់រាងអក្សរ U ដែលមានដាក់បារត ។ ពេលចាប់ផ្តើមការពិសោធន៍ កម្ពស់បារតនៅស្មើគ្នាក្នុងបំពង់ពីរ ។ បន្ទាប់មក កម្ពស់បារតឡើងបន្តិចម្តងៗ នៅផ្នែកខាងឆ្វេងបំពង់ ។ រហូតមានកម្ពស់ដល់ទៅ 90 cm បារត ដែលត្រូវនឹងកម្ពស់ទឹក 12 m ។ ការពិសោធន៍បង្ហាញថា សម្ពាធរបស់ឫសអាចជួយរុញច្រានទឹកឡើងទៅលើ ។

ប្រសិនបើគេប្រើសារធាតុស៊ីយ៉ានូ (Cyanure) ដែលជាសារធាតុពុល រាំងខានដំណើរការដកដង្ហើមនៃឫស កោសិកាឫសមិនអាចដកដង្ហើមបាន ហើយវាក៏មិនអាចបញ្ចេញចំហាយបានដែរ ។ ដូច្នេះទឹកមិនអាចឡើងទៅលើបានទេ ។ សម្ពាធបស់ឫសអាចកើតមានឡើង កាលណាឫសមានជីវិតគ្រប់គ្រាន់ដើម្បីដកដង្ហើមប្រក្រតីទៅបាន ។

យើងដឹងថាសម្ពាធបរិយាកាសធ្វើឱ្យកម្ពស់បារតក្នុងបំពង់ក៏រស្ទើញដឹង 76 cm ដែលត្រូវនឹងកម្ពស់ទឹក 10,4 m ។ ក្នុងការពិសោធន៍ គេកាត់យកមែករុក្ខជាតិមួយដោយដាក់ទៅក្នុងបំពង់សាកមួយដែលដាក់បារតនិងទឹក (រូបទី 1.5) ។ គេសង្កេតឃើញកម្ពស់បារតឡើងហួសពី 76 cm ។ គេពន្យល់ថាកម្ពស់បារតឡើងខ្ពស់បណ្តាលមកពីរំហាយចំហាយទឹកតាមស្លឹក ដែលបង្កើតបានជាកម្លាំងមួយទាញទឹកនិងបារតឡើងលើ ។

អ្វីដែលរូបបង្ហាញ: គំនូរពីរផ្នែកក្នុងស៊ុមបន្ទាត់ ។ ខាងស្តាំ មានដើមរុក្ខជាតិមួយមានស្លឹក ដែលចាក់ចុះក្នុងបំពង់កែវឈរ ហើយបំពង់នោះជាប់ទៅនឹងពែងកែវដែលមានបារត ។ ខាងឆ្វេង មានពែងកែវមួយទៀតដែលមានបំពង់កែវឈរត្រង់ ហើយក្នុងបំពង់មានបារតឡើងដល់កម្ពស់កំណត់មួយ ។ បំពង់ឈរទាំងពីរភ្ជាប់គ្នាដោយបំពង់ដេក ។ ស្លាក (labels): ទឹក; 75cm; បារត (ពីរកន្លែង) ។ ព្រួញ/លំដាប់ (arrows/order): បន្ទាត់ចង្អុលពី «ទឹក» ទៅកម្រិតទឹកក្នុងបំពង់ខាងស្តាំ; បន្ទាត់ចង្អុលពី «75cm» ទៅចម្ងាយរវាងកម្រិតបារតក្នុងបំពង់ទាំងពីរ; បន្ទាត់ចង្អុលពី «បារត» ទៅបាតពែងទាំងពីរ ។ ទីតាំងរូប: ខាងលើស្តាំនៃទំព័រ ២៥ (ទំព័រ PDF ៣០) ។

កាលណារំហាយចំហាយទឹកចេញពីកោសិកាស្លឹក សម្ពាធទឹកស្រូបយករបស់កោសិកានេះថយចុះដែលធ្វើឱ្យទឹកមានចលនាចេញពីសរសៃស៊ីវ៉ូម ហើយចូលទៅក្នុងកោសិកាស្លឹក ។ ដូច្នេះរំហាយចំហាយទឹកបង្កើតជាកម្លាំងមួយដែលទាញទឹកឡើងលើ ។

ម៉ូលេគុលទឹកតោងស្អិតជាប់គ្នាពីមួយទៅមួយដែលបង្កើតបានជាខ្សែទឹកជាប់គ្នារហូត ។ ម្យ៉ាងទៀត ក្នុងបំពង់ស៊ីវ៉ូមដ៏ចង្អៀត មានទំនាញមួយកើតឡើងរវាងម៉ូលេគុលទឹកនិងភាពស្អិតកោសិកានៅបំពង់ស៊ីវ៉ូម ។ រំហាយចំហាយទឹកអាចបង្កើតជាកម្លាំងទាញទឹកឡើងក្នុងបំពង់ស៊ីវ៉ូម ដោយសារទំនាញរវាងម៉ូលេគុលទឹកនិងភាពស្អិតកោសិកានៅបំពង់ស៊ីវ៉ូមនិងភាពស្អិតរវាងម៉ូលេគុលទឹក ។

រំហាយចំហាយទឹកប្រព្រឹត្តទៅតាមស្លឹក ។ ការពិនិត្យខាងស្លឹកបង្ហាញថា ស្លឹករុក្ខជាតិពាសទៅដោយស្រទាប់កោសិកាអេពីដែម ។ នៅលើកោសិកាអេពីដែមមានស្រទាប់ក្រមួនពាសពីលើ ដែលរាំងឱ្យស្លឹកមានសភាពល្អិតរលោង ហើយមិនជ្រាបទឹក ។ នៅលើសលីកតាំងនេះមានរន្ធតូចៗ ហៅថាស្តូម៉ាត (Stomate) ។

ស្តូម៉ាត គឺជារន្ធតូចៗនៅលើស្រទាប់អេពីដែមនៃស្លឹក ដែលឧស្ម័នកាបូនឌីអុកស៊ីត ចំហាយទឹក និងឧស្ម័នអុកស៊ីសែនចេញចូល ។

ស្តូម៉ាតនីមួយៗកើតឡើងពីកោសិកា 2 ដែលមានរាងដូចគ្រាប់សណ្តែក ហៅថាកោសិកាល្វៃ ។ កោសិកាល្វៃមានក្លរីឡូផ្លាសក្នុងកោសិកាអេពីដែម ។ នៅចន្លោះកោសិកាល្វៃទាំងពីរមានរន្ធមួយហៅថាអូស្យុល (Ostiole) ។

អូស្យុល គឺជារន្ធដែលនៅចន្លោះកោសិកាល្វៃទាំងពីរ ហើយជាផ្លូវចេញចូលនៃឧស្ម័ននិងចំហាយទឹក ។